Kỳ 1: Nhận diện những rối loạn giấc ngủ thường gặp ở người bệnh Alzheimer
Alzheimer là nguyên nhân phổ biến nhất gây sa sút trí tuệ, đặc trưng bởi tình trạng suy giảm dần trí nhớ, tư duy, ngôn ngữ và khả năng tự chăm sóc. Bên cạnh những biểu hiện về nhận thức, rối loạn giấc ngủ cũng là vấn đề đáng lưu tâm, có thể khiến tình trạng sức khỏe và sinh hoạt của người bệnh thêm khó khăn, đồng thời gia tăng áp lực cho gia đình.
Theo Tổ chức Y tế Thế giới (WHO), hơn 55 triệu người trên thế giới đang sống chung với sa sút trí tuệ, trong đó Alzheimer chiếm khoảng 60-70% số trường hợp.
Tại Việt Nam, những kết quả nghiên cứu của Viện Sức khỏe Tâm thần, Bệnh viện Bạch Mai đã cho thấy mức độ phổ biến của tình trạng rối loạn giấc ngủ ở nhóm người bệnh này. Nghiên cứu do BSCKII Bùi Văn Lợi và cộng sự thực hiện trên 103 người bệnh Alzheimer, sử dụng bộ câu hỏi đánh giá giấc ngủ Sleep-50, ghi nhận có tới 78,6% người bệnh gặp ít nhất một dạng rối loạn giấc ngủ. Trong số này, 45,7% mắc từ hai dạng rối loạn trở lên.
![]() |
Thời gian ngủ thực tế trung bình của người bệnh chỉ đạt 4,1 giờ mỗi đêm, trong khi thời gian nằm trên giường lên tới 6,7 giờ. Đáng chú ý, 96,3% có hiệu quả giấc ngủ kém hoặc rất kém; 82,7% bị ảnh hưởng đến sinh hoạt và trạng thái tâm thần ban ngày. Gần một nửa số người bệnh (49,4%) đã phải sử dụng thuốc ngủ.
Những con số này cho thấy rối loạn giấc ngủ không phải biểu hiện đơn lẻ hay hiếm gặp ở người bệnh Alzheimer. Đáng chú ý, tình trạng có thể biểu hiện dưới nhiều dạng khác nhau, đòi hỏi gia đình và người chăm sóc quan sát kỹ để nhận diện.
Bốn dạng rối loạn giấc ngủ thường gặp
Mất ngủ: Dạng phổ biến nhất
Mất ngủ là dạng rối loạn được ghi nhận nhiều nhất, chiếm 86,4% trong nhóm người bệnh có rối loạn giấc ngủ, tương đương 68% tổng số người tham gia nghiên cứu.
Các biểu hiện chủ yếu gồm trằn trọc, khó duy trì giấc ngủ liên tục (85,7%); khó đi vào giấc ngủ (81,4%); thức dậy quá sớm và không thể ngủ lại (42,9%).
Việc liên tục thức giấc giữa đêm khiến người bệnh khó có được giấc ngủ trọn vẹn, dễ rơi vào trạng thái mệt mỏi, lo âu, hoang mang. Một số trường hợp có thể đi lại không định hướng, gây thêm khó khăn và áp lực cho người chăm sóc, nhất là vào ban đêm.
Ngưng thở khi ngủ: Nguy cơ dễ bị bỏ sót
Ngưng thở khi ngủ được ghi nhận ở 22,2% nhóm có rối loạn giấc ngủ, tương đương 17,5% tổng số người bệnh.
Trong nhóm này, 100% có biểu hiện ngáy to và ngừng thở từng cơn khi ngủ; 94,4% giật mình, thở hổn hển để lấy không khí; 72,2% thức dậy trong tình trạng mệt mỏi.
Đây là dạng rối loạn gia đình cần đặc biệt chú ý bởi những bất thường xảy ra trong lúc ngủ thường không được người bệnh tự nhận biết. Việc quan sát biểu hiện ngáy to, những khoảng ngừng thở hoặc tình trạng thở hổn hển khi ngủ có ý nghĩa quan trọng trong phát hiện sớm.
Rối loạn nhịp thức - ngủ: Khi ngày và đêm bị đảo lộn
Rối loạn nhịp thức - ngủ gặp ở 18,5% nhóm có rối loạn giấc ngủ, tương đương 14,6% tổng số người bệnh.
Biểu hiện thường gặp là ngủ muộn đến rạng sáng, ngủ từ chiều rồi tỉnh giấc giữa đêm hoặc thời gian ngủ thay đổi thất thường. Kết quả nghiên cứu cho thấy, 53,3% có biểu hiện trễ pha giấc ngủ; 26,7% sớm pha và 20% có nhịp ngủ không đều.
Sự xáo trộn nhịp sinh học có thể khiến người bệnh ngủ nhiều vào ban ngày nhưng lại tỉnh táo, bồn chồn hoặc kích động vào ban đêm. Điều này không chỉ ảnh hưởng đến thời gian nghỉ ngơi của người bệnh mà còn làm đảo lộn sinh hoạt của cả gia đình.
Hội chứng chân không yên và buồn ngủ ban ngày
Dạng rối loạn này được ghi nhận ở 12,3% nhóm có rối loạn giấc ngủ, tương đương 9,7% tổng số người bệnh.
Người mắc hội chứng chân không yên thường có cảm giác bứt rứt, râm ran hoặc khó chịu ở hai chân khi nằm nghỉ, buộc phải cử động chân liên tục mới cảm thấy dễ chịu. Trong nghiên cứu, 80% người bệnh có cảm giác khó chịu ở chân và 90% phải cử động chân.
Những biểu hiện này khiến giấc ngủ ban đêm bị gián đoạn, kéo theo tình trạng khó duy trì sự tỉnh táo vào ban ngày. Có tới 80% người bệnh gặp khó khăn trong việc duy trì tỉnh táo và 70% thường xuyên ngủ gật.
Không nên xem rối loạn giấc ngủ là chuyện bình thường
Các chuyên gia khuyến cáo, gia đình không nên mặc định tình trạng mất ngủ, thức đêm, ngủ ngày hoặc đi lại không yên ở người bệnh Alzheimer là biểu hiện tất yếu của tuổi già. Những thay đổi về giấc ngủ cần được quan sát và đánh giá đúng mức, bởi mỗi dạng rối loạn có những biểu hiện khác nhau.
Gia đình nên theo dõi, ghi chép thói quen ngủ của người bệnh, chú ý thời điểm đi ngủ, số lần thức giấc, thời gian ngủ ban ngày cũng như những dấu hiệu bất thường như ngáy to, ngừng thở từng cơn hoặc bồn chồn, đi lại vào ban đêm. Khi tình trạng khó ngủ kéo dài hoặc xuất hiện những biểu hiện bất thường, cần đưa người bệnh đến cơ sở y tế để được thăm khám, đánh giá.
Đặc biệt, không nên tự ý mua thuốc ngủ hoặc thuốc an thần cho người bệnh. Sử dụng thuốc không phù hợp có thể làm tăng nguy cơ lú lẫn, té ngã và các biến chứng ở người cao tuổi. Việc điều trị cần có sự đánh giá và hướng dẫn của nhân viên y tế.
Giấc ngủ có vai trò quan trọng đối với sức khỏe não bộ. Vì vậy, quan tâm đến những bất thường về giấc ngủ không chỉ giúp phát hiện các vấn đề cần can thiệp mà còn là một phần thiết yếu trong chăm sóc người bệnh Alzheimer. Nhận diện sớm, đánh giá đúng và có hướng chăm sóc phù hợp sẽ góp phần cải thiện chất lượng sống cho người bệnh, đồng thời giảm bớt gánh nặng cho gia đình.

