Xây dựng thiết chế trọng tài hiện đại để nâng sức hấp dẫn của nền kinh tế

Thiết chế trọng tài trước yêu cầu hội nhập

Sự phát triển mạnh mẽ của nền kinh tế thị trường kéo theo các tranh chấp thương mại, đầu tư ngày càng gia tăng cả về số lượng lẫn mức độ phức tạp. Trong bối cảnh đó, việc đa dạng hóa các cơ chế giải quyết tranh chấp đang trở thành yêu cầu tất yếu nhằm giảm áp lực cho hệ thống tòa án và tạo dựng môi trường đầu tư ổn định, minh bạch.

Nếu như trước đây, phần lớn doanh nghiệp vẫn mặc định “có tranh chấp là ra tòa”, thì hiện nay nhiều doanh nghiệp đã bắt đầu quan tâm hơn đến trọng tài và các phương thức giải quyết tranh chấp thay thế (ADR). Không chỉ bởi yếu tố nhanh gọn, linh hoạt, bảo mật, tài phán trọng tài còn được xem là cơ chế phù hợp với các giao dịch thương mại hiện đại, đặc biệt là các tranh chấp có yếu tố nước ngoài.

GS.TS Lê Hồng Hạnh, Chủ tịch Trung tâm Trọng tài Quốc tế Việt Nam (VIAC).

Theo GS.TS Lê Hồng Hạnh, Chủ tịch Trung tâm Trọng tài Quốc tế Việt Nam (VIAC), tài phán trọng tài tại Việt Nam dù còn khá mới so với hệ thống tòa án nhưng đang có nhiều dư địa phát triển trong bối cảnh hội nhập kinh tế quốc tế ngày càng sâu rộng.

Ông Hạnh cho rằng, khi Việt Nam tham gia hàng loạt hiệp định thương mại tự do thế hệ mới như CPTPP, EVFTA hay RCEP, việc giải quyết tranh chấp cũng phải tiệm cận các chuẩn mực quốc tế. Trong môi trường kinh doanh toàn cầu, trọng tài được xem là một cơ chế trung lập, có tính chuyên môn cao và được cộng đồng doanh nghiệp quốc tế ưu tiên lựa chọn trong các tranh chấp xuyên biên giới.

Một yếu tố khác thúc đẩy xu hướng này là tình trạng quá tải của hệ thống tòa án. Thực tế cho thấy, nhiều vụ tranh chấp thương mại kéo dài nhiều năm khiến dòng vốn, nguồn lực của doanh nghiệp bị đình trệ, làm gia tăng chi phí và rủi ro kinh doanh. Trong khi đó, tài phán trọng tài có thể giúp các bên rút ngắn thời gian giải quyết tranh chấp, bảo đảm tính bảo mật và giảm thiểu tác động tiêu cực đến hoạt động sản xuất, kinh doanh.

Không chỉ giải quyết tranh chấp, ADR còn giúp doanh nghiệp duy trì quan hệ hợp tác sau mâu thuẫn. Theo nhiều chuyên gia, đây là ưu điểm quan trọng trong bối cảnh các chuỗi cung ứng và hoạt động đầu tư ngày càng mang tính liên kết toàn cầu.

Dù có nhiều ưu điểm, song tài phán trọng tài tại Việt Nam vẫn chưa trở thành lựa chọn phổ biến của doanh nghiệp và nhà đầu tư.

GS.TS Lê Hồng Hạnh cho rằng, một trong những rào cản lớn nhất hiện nay là niềm tin vào hiệu lực của phán quyết trọng tài. Theo ông Hạnh, doanh nghiệp thường bỏ nhiều công sức để lựa chọn trọng tài viên, luật áp dụng và cơ chế giải quyết tranh chấp, nhưng sau đó vẫn có nguy cơ phán quyết bị tòa án hủy. Điều này khiến không ít doanh nghiệp e ngại khi lựa chọn trọng tài thay vì khởi kiện ra tòa.

“Điều đáng lo ngại không nằm ở số lượng vụ việc bị hủy, mà ở hệ quả tác động đến niềm tin của doanh nghiệp và nhà đầu tư đối với tài phán trọng tài”, ông Hạnh nhấn mạnh.

Ngoài ra, nhiều doanh nghiệp Việt Nam hiện vẫn chưa hiểu đầy đủ về bản chất và giá trị của tài phán trọng tài. Trong khi đó, hệ thống pháp luật về trọng tài của Việt Nam cũng chưa tương thích đầy đủ với các chuẩn mực quốc tế, khiến nhà đầu tư nước ngoài còn tâm lý dè dặt khi lựa chọn trọng tài Việt Nam để giải quyết tranh chấp.

Theo GS.TS Lê Hồng Hạnh, để tháo gỡ các “điểm nghẽn” hiện nay, cần tiếp tục quốc tế hóa mạnh hơn hệ thống pháp luật về trọng tài, tiệm cận các nguyên tắc của Luật mẫu UNCITRAL và hạn chế tối đa sự can thiệp của tòa án vào hoạt động trọng tài.

Ông cũng cho rằng cần mở rộng hơn quyền tự chủ của các bên trong quá trình giải quyết tranh chấp. Khi doanh nghiệp được quyền lựa chọn luật áp dụng, trọng tài viên hay địa điểm giải quyết tranh chấp thì cũng cần có cơ chế bảo đảm tốt hơn cho hiệu lực của phán quyết trọng tài.

Hoàn thiện thiết chế trọng tài, củng cố niềm tin của nhà đầu tư

Theo ông Nguyễn Văn Huệ - Ủy viên Ban Thường vụ, Trưởng Ban Nghiên cứu, Xây dựng và Phổ biến pháp luật, Hội Luật gia Việt Nam, sau hơn 15 năm kể từ khi Luật Trọng tài thương mại đi vào thực tiễn, thiết chế tài phán trọng tài tại Việt Nam đã có những bước phát triển đáng ghi nhận.

Ông Nguyễn Văn Huệ - Ủy viên Ban Thường vụ, Trưởng Ban Nghiên cứu, Xây dựng và Phổ biến pháp luật, Hội Luật gia Việt Nam.

Trước hết, số lượng các tranh chấp thương mại được giải quyết bằng trọng tài có xu hướng tăng lên, nhất là trong các lĩnh vực đầu tư, xây dựng, mua bán hàng hóa, logistics và thương mại quốc tế. Trọng tài ngày càng được doanh nghiệp nhìn nhận như một cơ chế có nhiều ưu điểm như tính linh hoạt, bảo mật, tôn trọng quyền tự định đoạt của các bên và thời gian giải quyết thường nhanh hơn so với tố tụng truyền thống.

Việt Nam là một nền kinh tế mở, tham gia ngày càng sâu vào các chuỗi cung ứng, thương mại và đầu tư quốc tế, yêu cầu về một cơ chế giải quyết tranh chấp hiệu quả, minh bạch và tiệm cận thông lệ quốc tế càng trở nên cần thiết. Một môi trường đầu tư hấp dẫn không chỉ được đánh giá qua chính sách ưu đãi hay hạ tầng phát triển, mà còn phụ thuộc rất lớn vào khả năng bảo đảm công lý, xử lý tranh chấp công bằng và giảm thiểu rủi ro pháp lý cho doanh nghiệp.

Tuy nhiên, ông Huệ cũng nhìn nhận rằng, bên cạnh những kết quả tích cực, hệ thống trọng tài thương mại tại Việt Nam vẫn còn dư địa lớn để hoàn thiện. Nhận thức của một bộ phận doanh nghiệp về trọng tài và ADR vẫn chưa đầy đủ; nhiều doanh nghiệp khi phát sinh tranh chấp vẫn có thói quen mặc định tìm đến tòa án như lựa chọn gần như duy nhất. Trong khi đó, việc phát huy đầy đủ vai trò của trọng tài đòi hỏi không chỉ sự hoàn thiện của pháp luật, mà còn là quá trình thay đổi tư duy pháp lý và văn hóa kinh doanh.

Từ thực tiễn đó, việc nghiên cứu, đóng góp cho quá trình sửa đổi, hoàn thiện Luật Trọng tài thương mại sẽ đáp ứng tốt hơn yêu cầu phát triển trong giai đoạn mới. Theo ông Huệ, việc sửa luật không chỉ nhằm khắc phục những bất cập phát sinh trong thực tiễn áp dụng, mà còn cần hướng tới việc tăng cường tính đồng bộ của hệ thống pháp luật, nâng cao hiệu quả thực thi và tạo sự tương thích cao hơn với các chuẩn mực quốc tế.

Trong bối cảnh đất nước đang có nhiều chuyển biến mạnh mẽ về thể chế, cải cách pháp luật và thúc đẩy khu vực kinh tế tư nhân, đặc biệt với tinh thần của các định hướng lớn như Nghị quyết 68 về phát triển kinh tế và hoàn thiện môi trường đầu tư, câu chuyện xây dựng cơ chế giải quyết tranh chấp hiện đại càng có ý nghĩa chiến lược.

“Phát triển trọng tài và ADR không phải để thay thế tòa án, mà để tạo ra một hệ sinh thái giải quyết tranh chấp đa dạng, linh hoạt và phù hợp hơn với nhu cầu của nền kinh tế hiện đại” ông Huệ nhấn mạnh.