Ung thư phổi: Không hút thuốc vẫn có nguy cơ

Ung thư phổi là nguyên nhân tử vong do ung thư hàng đầu trên thế giới. Theo Tổ chức Y tế thế giới (WHO), năm 2022 có khoảng 2,5 triệu ca mắc mới và 1,8 triệu ca tử vong do ung thư phổi.

Hút thuốc vẫn là nguyên nhân chủ yếu, liên quan khoảng 85% trường hợp. Tuy nhiên, theo Cơ quan Nghiên cứu Ung thư Quốc tế (IARC), khoảng 5-20% trường hợp ung thư phổi có thể xảy ra ở người chưa từng hút thuốc. Bệnh gặp ở cả hai giới, trong đó một số quần thể nữ và người châu Á được ghi nhận có gánh nặng đáng lưu ý.

Vì vậy, không hút thuốc không có nghĩa là hoàn toàn an toàn. Người chưa từng hút thuốc vẫn cần hạn chế phơi nhiễm với các yếu tố nguy cơ và đi khám khi xuất hiện triệu chứng bất thường kéo dài.

Trên 80% người hút thuốc lá bị ung thư phổi. Tỷ lệ mắc ung thư phổi của người hút thuốc lá so với những người không hút cao hơn gấp 10 lần.

Nhiều yếu tố nguy cơ ngoài thuốc lá

PGS.TS. Phạm Cẩm Phương, Viện trưởng Viện Y học hạt nhân và Ung bướu Bạch Mai, cho biết ngoài hút thuốc chủ động, nhiều yếu tố khác đã được ghi nhận liên quan đến nguy cơ ung thư phổi.

Khói thuốc thụ động là yếu tố cần đặc biệt lưu ý. Không có mức phơi nhiễm khói thuốc thụ động nào được coi là an toàn. Đây là tác nhân gây ung thư ở người và làm tăng nguy cơ ung thư phổi.

Ô nhiễm không khí, radon và phơi nhiễm nghề nghiệp cũng là những nguy cơ được công nhận. Bụi mịn, ô nhiễm không khí ngoài trời, khí radon trong nhà, amiăng, silica, khí thải diesel và một số tác nhân nghề nghiệp có thể làm tăng nguy cơ mắc bệnh.

Ô nhiễm không khí trong nhà cũng không nên xem nhẹ. Khói do đốt than, củi, sinh khối hoặc dầu hỏa trong không gian kém thông khí có liên quan đến ung thư phổi. Với khói dầu khi chiên rán, một số bằng chứng dịch tễ gợi ý nguy cơ trong những bối cảnh nhất định.

Ngoài ra, bệnh phổi mạn tính, tiền sử gia đình và tính nhạy cảm di truyền có mối liên quan với nguy cơ ung thư phổi. Tuy nhiên, điều này không đồng nghĩa tất cả người từng mắc lao phổi hoặc bệnh phổi tắc nghẽn mạn tính (COPD) đều sẽ phát triển ung thư phổi.

Ho kéo dài, ho ra máu cần được kiểm tra

Ở giai đoạn sớm, ung thư phổi có thể biểu hiện nhẹ, không đặc hiệu hoặc dễ bị bỏ qua, góp phần làm chậm chẩn đoán.

Người bệnh nên đi khám khi xuất hiện triệu chứng mới, kéo dài hoặc nặng dần như ho không giảm, ho ra máu, đau ngực, khó thở, khàn tiếng, mệt mỏi, sụt cân không rõ nguyên nhân hoặc viêm phổi tái diễn.

Đặc biệt, ho ra máu, khó thở tăng nhanh hoặc đau ngực dữ dội cần được đánh giá sớm. Các triệu chứng này không đặc hiệu cho ung thư phổi nhưng không nên tự điều trị kéo dài.

Chủ động giảm nguy cơ

Không hút thuốc và tránh khói thuốc thụ động là biện pháp quan trọng nhất để giảm nguy cơ ung thư phổi. Người làm việc trong môi trường có yếu tố nguy cơ cần tuân thủ các biện pháp bảo hộ lao động.

Trong gia đình, cần cải thiện thông khí khi nấu nướng, giảm sử dụng nhiên liệu rắn hoặc dầu hỏa trong nhà và thực hiện các biện pháp hạn chế phơi nhiễm với ô nhiễm không khí. Có thể cân nhắc đánh giá radon tại nơi ở hoặc nơi làm việc nếu khu vực có nguy cơ.

Chế độ ăn cân đối, giàu rau quả tốt cho sức khỏe nói chung, nhưng không có thực phẩm hoặc chất chống oxy hóa nào được chứng minh có thể phòng ung thư phổi một cách tuyệt đối.

CT liều thấp không dành cho tất cả mọi người

Chụp CT ngực liều thấp (LDCT) có thể giảm tử vong do ung thư phổi khi được thực hiện định kỳ ở nhóm nguy cơ cao phù hợp.

USPSTF khuyến cáo sàng lọc hằng năm bằng LDCT đối với người 50-80 tuổi, có tiền sử hút thuốc ít nhất 20 bao/năm, đang hút thuốc hoặc đã bỏ trong vòng 15 năm. Tại Việt Nam, việc sàng lọc cần căn cứ hướng dẫn chuyên môn hiện hành và đánh giá cá thể của bác sĩ.

LDCT không được khuyến cáo thường quy cho tất cả người chưa từng hút thuốc chỉ vì lo lắng hoặc có phơi nhiễm thông thường. Người có triệu chứng cần được khám và chẩn đoán, không xếp vào chương trình sàng lọc dành cho người không triệu chứng.

Dù sử dụng liều bức xạ thấp, LDCT không hoàn toàn không có nguy cơ. Các vấn đề có thể gặp gồm dương tính giả, phát hiện tình cờ, chẩn đoán quá mức, các thủ thuật hoặc theo dõi không cần thiết và phơi nhiễm bức xạ tích lũy. Vì vậy, quyết định chụp cần được trao đổi với bác sĩ để cân nhắc lợi ích và nguy cơ.

X-quang ngực không phải phương pháp được khuyến cáo để sàng lọc ung thư phổi ở nhóm nguy cơ cao. Xét nghiệm máu thường quy và điện tâm đồ có thể được chỉ định để đánh giá sức khỏe hoặc phục vụ chẩn đoán, nhưng không phải xét nghiệm sàng lọc ung thư phổi có bằng chứng thay thế LDCT.

NCT cũng không nên tự ý đi chụp CT phổi định kỳ chỉ vì lo lắng. Việc sàng lọc bằng LDCT cần dựa trên nhóm nguy cơ, tiêu chí chuyên môn và đánh giá của bác sĩ; người đã có triệu chứng cần được khám và chẩn đoán thay vì chỉ thực hiện sàng lọc.

NCT, đặc biệt khi có triệu chứng mới xuất hiện, kéo dài hoặc nặng dần, cần được thăm khám để xác định nguyên nhân. Ho kéo dài, ho ra máu, khó thở tăng nhanh, đau ngực, sụt cân không rõ nguyên nhân hoặc viêm phổi tái diễn không nên tự điều trị kéo dài tại nhà.