Trị vị bệnh, học thuyết độc đáo của y học cổ truyền phương Đông

Nếu như phương châm “phòng bệnh hơn chữa bệnh” mới chỉ được đề cập đến một cách chính thống trong trong nền y học hiện đại ở nước ta từ giữa thế kỉ thứ XX thì trên thực tế, vấn đề này đã được nói đến trong y học cổ truyền phương Đông từ cách đây hơn 2000 năm với nội dung hết sức sâu rộng bằng học thuyết “trị vị bệnh” được ghi lại sớm nhất trong y thư kinh điển “Hoàng đế Nội kinh”.
“Trị vị bệnh” có nghĩa là: Chữa bệnh từ khi chưa có bệnh. Sách cổ viết: “Thượng công trị vị bệnh, bất trị dĩ bệnh” (Người thầy thuốc giỏi không chờ tới khi có bệnh mới chữa trị, mà chữa từ khi chưa có bệnh). Trong suốt chiều dài lịch sử tồn tại và phát triển của y học cổ truyền, quan điểm này luôn luôn là tư tưởng chỉ đạo thông suốt trên cả phương diện lí luận và thực tiễn.

Từ xa xưa, những thầy thuốc phương Đông cổ đại không những luôn coi trọng nghiên cứu việc trị liệu, mà còn rất chú ý đến y học dự phòng. Với học thuyết “Trị vị bệnh”, đông y yêu cầu các thầy thuốc cần quán triệt quan điểm “dùng thuốc tuy tốt, nhưng không dùng còn tốt hơn”. Ngoài ra, cần có sự hiểu biết cả về y dược học với thiên văn học, địa lí học, triết học, nông học, số học, âm luật học, đạo học, phật học, ẩm thực dinh dưỡng, binh pháp, chính pháp, khí công,... để làm cơ sở thực hiện tốt nhất học thuyết “trị vị bệnh” vì sức khỏe của cộng đồng. Có thể dẫn ra dưới đây một số đoạn kinh văn bàn luận về vấn đề này.

Sách “Tố vấn - Tứ khí điều thần đại luận” viết: “Thánh nhân bất trị dĩ bệnh, trị vị bệnh, bất trị dĩ loạn trị vị loạn, thử chi vị dã. Phu bệnh dĩ thành nhi hậu dược chi, loạn dĩ thành nhi hậu trị chi, ví do khát nhi xuyên tỉnh, đấu nhi chú bình, bất diệc vãn hồ!” (Là thầy thuốc giỏi, không trị khi đã mắc bệnh, mà trị từ lúc chưa mắc bệnh; không trị khi đã loạn mà trị lúc chưa loạn. Nếu mắc bệnh rồi mới uống thuốc, để loạn lạc rồi mới trị, chẳng khác gì lúc khát mới đào giếng, sắp đánh nhau mới đúc đồ binh, thì cũng đã muộn lắm sao).

Trị vị bệnh, học thuyết độc đáo của y học cổ truyền phương Đông

Sách “Tố Vấn - Âm dương ứng tượng đại luận” viết: “Tà phong chi chí, tật như phong vũ, cố thiện trị giả trị bì mao, kì thứ trị cơ phu, kì thứ trị cân mạch, kì thứ trị lục phủ, kì thứ trị ngũ tạng. Trị ngũ tạng giả, bán tử bán sinh dã” (Phong tà đến, bệnh như phong vũ, người chữa trị giỏi thì chữa ngay lúc tà khí còn ở bì mao, bậc thứ tiếp trị bệnh ở cơ phu, bậc thứ tiếp thì chữa khi tà khí đã vào tới cân mạch, lại bậc thứ tiếp trị bệnh khi tà khí vào tới lục phủ, lại bậc thứ tiếp trị bệnh khi tà khí vào tới ngũ tạng. Trị tại ngũ tạng, thì một nửa thành công, một nửa thất bại).

Sách “Linh khu - Quan năng” viết: “Thị cố thượng công chi thủ khí, nãi cứu kì manh nha; Hạ công thủ kì dĩ thành, nhân bại kì hình.” (Người thầy thuốc giỏi trị bệnh khi bệnh vừa nảy sinh, người thầy thuốc kém cỏi trị bệnh khi bệnh đã thịnh, vì thế dễ thất bại).

Sách “Linh Khu - Thuận nghịch” viết: “Thượng công, thích kì vị sinh giả dã. Kì thứ, thích kì vị thịnh giả dã. Kì thứ, thích kì dĩ suy giả dã. Hạ công, thích kì phương tập giả dã, dư kì hình chi thịnh giả dã, dư kì bệnh chi dư mạch tương nghịch giả dã. Cố viết, phương kì thịnh dã, vật cảm hồi thương, thích kì dĩ suy, việc tất đại xương. Cố viết, thượng công trị vị bệnh, bất trị dĩ bệnh, thử chi vị dã.” (Người thầy thuốc giỏi châm cứu khi chưa sinh bệnh. Kế tiếp, châm cứu khi bệnh chưa nặng. Kế tiếp, châm khi bệnh đã đỡ. Người thầy thuốc kém cỏi, châm cứu bằng cách đánh úp, khi bệnh đã phát triển mạnh, bệnh và mạch tương phản. Vì vậy, người thầy thuốc giỏi chữa bệnh khi chưa có bệnh).

Sách “Tố Vấn - Di tinh biến khí luận” viết: “Thô công hung hung, dĩ vi khả công, cố bệnh vị dĩ, tân bệnh phục khởi.” (Người thầy thuốc dốt nát là hay liều lĩnh, cho là bệnh có thể trị bằng phép “công”, khiến cho bệnh cũ chưa khỏi bệnh mới lại sinh ra).

Sách “Tố Vấn - Thích nhiệt luận” viết: “Thận nhiệt bệnh giả di tiên xích, bệnh tuy vị phát, kiến xích sắc giả thích chi, danh viết trị vị bệnh.” (Người bị thận nhiệt, thấy mép đỏ trước, bệnh tuy chưa phát, nhưng nhìn thấy sắc đỏ thì tiến hành châm cứu luôn, thế gọi là Trị vị bệnh).

Từ vài đoạn trích dẫn trên đây, có thể thấy người thầy thuốc thời xưa vô cùng coi trọng việc phòng bệnh nhằm mục đích để không sinh bệnh hoặc ít sinh bệnh, chú ý phát hiện và trị liệu bệnh sớm, coi vấn đề điều trị bệnh từ thời kì bệnh mới phát sinh là điều quan trọng. Đoạn thứ nhất chủ yếu bàn về vấn đề không nên đợi bệnh hình thành mới điều trị hay nói cách khác là phải dự phòng tích cực và điều trị dự phòng. Đoạn thứ 2 và 3 bàn về vấn đề phải phát hiện bệnh sớm và điều trị từ khi bệnh mới nảy sinh hay nói cách khác là phải có quan điểm dự phòng trong trị liệu. Đoạn 4 và 5 bàn về vấn đề trị bệnh như dùng binh, cần nắm vững thời cơ để có thể thành công, không nên để đến khi chính khí đã bị tổn thương mới trị liệu hay nói cách khác là phải tiên lượng được sự phát triển của bệnh để điều trị kịp thời, cũng có nghĩa là phải dự phòng trong trị liệu. Đoạn 6 chỉ ra rằng phải chú ý phát hiện những dấu hiệu sớm của bệnh tại thời điểm bệnh chưa phát và khẩn trương trị liệu để cho bệnh không thể phát ra được, đây cũng chính là nội dung phòng bệnh hơn chữa bệnh của y học cổ truyền.

Sau “Hoàng đế nội kinh”, tư tưởng học thuyết “Trị vị bệnh” đã được các thầy thuốc đời sau tiếp tục phát triển, hoàn thiện trong cả lí luận và thực tiễn. Ví như, trong sách “Nạn kinh”, nạn thứ 77 viết: “Kinh ngôn thượng công trị vị bệnh, trung công trị dĩ bệnh giả hà tất dã? Nhiên, sở vi trị vị bệnh giả, kiến can chi bệnh, tắc tri can đương truyền chi dư tì. Cố tiên thực tì khí, vô lệnh đắc thụ can chi tà. Cố viết Trị vị bệnh. Trung công kiến can chi bệnh, bất hiểu tương truyền, đãn nhất tâm trị can. Cố viết Trị dĩ bệnh dã” (Người thầy thuốc giỏi có thể chữa bệnh khi bệnh chưa phát, thầy thuốc bình thường chỉ có thể chữa bệnh khi bệnh đã phát, điều này giải thích như thế nào? Nói chữa bệnh khi bệnh chưa phát, biết can mộc khắc tì thổ, thấy can bị bệnh tất sẽ truyền đến tì, cho nên trước tiên phải làm cho tì khí đầy đủ trong khi chữa bệnh ở can. Người thầy thuốc bình thường thấy biểu hiện bệnh ở can nhưng không hiểu can ảnh hưởng đến tì, nên chỉ tập trung chữa can bệnh mà thôi).

Nạn thứ 13 cũng viết: “Tri nhất vi hạ công, tri nhị vi trung công, tri tam vi thượng công. Thượng công giả thập toàn cửu, trung công giả thập toàn bát, hạ công giả thập toàn lục, thử chi vị dã” (biết 1 là bậc hạ công, biết 2 là bậc trung công, biết 3 là bậc thượng công. Bậc Thượng công 10 người chữa khỏi 9, bậc trung công 10 người chữa khỏi 8, bậc hạ công 10 người chỉ chữa khỏi có 6).

Trong sách “Kim quỹ yếu lược”, phần thứ nhất có viết: “Trị vị bệnh, kiến can bệnh, tri can truyền tì, đương tiên thực tì. Tứ quý tì vương bất thụ tà, tức vật bổ chi”. (Trị vị bệnh, thấy bệnh ở can, biết bệnh ở can sẽ truyền đến tì, trước tiên phải làm mạnh tì khí. Tì mạnh bốn mùa không bị tà khí xâm nhập thì không cần phải bổ tì).

Bs Hoàng Khánh Toàn
Nguyên Chủ nhiệm Khoa YHCT Bệnh viện Trung ương Quân đội 108

Tin liên quan

Cùng chuyên mục

Hiện tượng bàn chân, bàn tay lạnh, khi nào cần đi khám?

Hiện tượng bàn chân, bàn tay lạnh, khi nào cần đi khám?

Bàn tay, chân lạnh trong mùa Đông là một hiện tượng khá phổ biến, tuy nhiên nhiều khi không trong môi trường lạnh mà nhiều người vẫn gặp hiện tượng này. Nếu bàn tay, chân lạnh tái diễn liên tục và đi kèm với sự thay đổi màu sắc ngón chân, tay cần đi khám vì có thể là dấu hiệu của bệnh lí...
Nấm - dinh dưỡng vàng cho sức khỏe

Nấm - dinh dưỡng vàng cho sức khỏe

Trong Đông Y, từ lâu nấm nói chung, nấm sò vàng nói riêng đã trở thành vị thuốc chữa bệnh quý. Nấm sò vàng còn hỗ trợ điều trị ung thư, hạ đường huyết và giảm Cholesterol trong máu khá hiệu quả. Nếu chúng ta hiểu được tác dụng của nấm sò vàng và ăn thường xuyên thì sẽ giúp cơ thể có một sức khỏe tốt…
Gia hạn giấy đăng ký lưu hành hơn 10.200 loại thuốc, vaccine, sinh phẩm

Gia hạn giấy đăng ký lưu hành hơn 10.200 loại thuốc, vaccine, sinh phẩm

NMO - Cục Quản lý Dược (Bộ Y tế) vừa gia hạn giấy đăng ký lưu hành đối với 46 thuốc, nguyên liệu làm thuốc sản xuất trong nước và nước ngoài, trong đó có 10 thuốc được sản xuất trong nước và 36 thuốc nước ngoài.
Đảng ủy Sở Y tế tỉnh Thừa Thiên Huế bị kỷ luật

Đảng ủy Sở Y tế tỉnh Thừa Thiên Huế bị kỷ luật

NMO - Ủy ban Kiểm tra Tỉnh ủy Thừa Thiên Huế vừa tổ chức kỳ họp lần thứ 24 và đưa ra một số kết luận quan trọng, trong đó có việc xem xét, thi hành kỷ luật đối với Đảng ủy Sở Y tế nhiệm kỳ 2020-2025.
Điểm danh những món ăn sáng gây lão hóa làn da nhanh đến chóng mặt

Điểm danh những món ăn sáng gây lão hóa làn da nhanh đến chóng mặt

Bữa ăn sáng có vai trò vô cùng quan trọng đối với sức khỏe của con người. Một bữa sáng lành mạnh, đủ chất không chỉ cung cấp năng lượng cho cả ngày dài lao động mà còn có công dụng giảm cân, ngăn ngừa lão hóa. Ngược lại, những món ăn sáng không phù hợp có thể trở thành tác nhân khiến làn da chảy xệ, lão hóa nhanh chóng.

Tin khác

Biến chứng do sốt xuất huyết dẫn đến chảy máu não

Biến chứng do sốt xuất huyết dẫn đến chảy máu não
Bệnh sốt xuất huyết (sốt Dengue) hiện đang bùng phát mạnh tại Hà Nội và các tỉnh lân cận. Sốt xuất huyết do virsus Dengue gây ra được lan truyền qua đường máu với trung gian truyền bệnh từ muỗi vằn Aedes Aegypti. Đây là bệnh truyền nhiễm khá nguy hiểm vì các biến chứng của bệnh liên quan đến tình trạng rối loạn đông, chảy máu do giảm tiểu cầu...

Các món ăn tẩm bổ cho người cao tuổi mới ốm dậy

Các món ăn tẩm bổ cho người cao tuổi mới ốm dậy
Thời gian khi vừa mới khỏi ốm là lúc cơ thể của người cao tuổi chưa kịp hồi phục, sức đề kháng còn kém. Vì vậy, đây là lúc người cao tuổi rất cần được người thân quan tâm, chăm sóc và nấu các món ăn ngon cho các cụ dùng.

Cứu sống du khách Campuchia đột quỵ do vỡ phình mạch não

Cứu sống du khách Campuchia đột quỵ do vỡ phình mạch não
Tháng 11 vừa qua, Vinmec Đà Nẵng tiếp nhận một nữ du khách người Campuchia bị đột ngột nhức đầu dữ dội, nôn mửa nhiều, các bác sĩ đã nhanh chóng xác định có thể đây là ca đột quỵ. Với tinh thần khẩn trương can thiệp sớm nhất có thể, sử dụng kỹ thuật khó nhưng đạt hiệu quả tối ưu, ekip đã không chỉ cứu tính mạng mà còn giúp người bệnh phục hồi hoàn toàn, không có di chứng.

Một phụ nữ bị ngộ độc bỏng ngô nghi có tẩm cần sa phải nhập viện

Một phụ nữ bị ngộ độc  bỏng ngô nghi có tẩm cần sa phải nhập viện
Thông tin từ Trung tâm Chống độc, Bệnh viện Bạch Mai, hiện Trung tâm đang điều trị cho một bệnh nhân nữ (56 tuổi, ở quận Thanh Xuân, TP Hà Nội) được chẩn đoán bị ngộ độc cần sa sau khi ăn nhầm bỏng ngô nghi có tẩm cần sa.

Đường dây nóng của Công an 30 quận, huyện, thị xã và bệnh viện trên địa bàn Hà Nội

Đường dây nóng của Công an 30 quận, huyện, thị xã và bệnh viện trên địa bàn Hà Nội
NMO - Thời gian gần đây, trên địa bàn cả nước liên tiếp xảy ra một số vụ việc người bệnh, người nhà bệnh nhân hành hung nhân viên y tế tại các cơ sở khám chữa bệnh.

Những người tuyệt đối không được ăn lòng lợn, ‘nghiện’ đến mấy cũng phải tránh xa

Những người tuyệt đối không được ăn lòng lợn, ‘nghiện’ đến mấy cũng phải tránh xa
Lòng lợn là món ăn ưa thích của khá nhiều người. Thế nhưng không phải ai cũng biết có những ‘đại kỵ’ khi ăn lòng lợn bởi món ăn này có thể gây ngộ độc, nhiễm bệnh, thậm chí nguy hiểm cho tính mạng người ăn.
Xem thêm
Gia hạn giấy đăng ký lưu hành hơn 10.200 loại thuốc, vaccine, sinh phẩm

Gia hạn giấy đăng ký lưu hành hơn 10.200 loại thuốc, vaccine, sinh phẩm

NMO - Cục Quản lý Dược (Bộ Y tế) vừa gia hạn giấy đăng ký lưu hành đối với 46 thuốc, nguyên liệu làm thuốc sản xuất trong nước và nước ngoài, trong đó có 10 thuốc được sản xuất trong nước và 36 thuốc nước ngoài.
Đảng ủy Sở Y tế tỉnh Thừa Thiên Huế bị kỷ luật

Đảng ủy Sở Y tế tỉnh Thừa Thiên Huế bị kỷ luật

NMO - Ủy ban Kiểm tra Tỉnh ủy Thừa Thiên - Huế vừa tổ chức kỳ họp lần thứ 24 và đưa ra một số kết luận quan trọng, trong đó có việc xem xét, thi hành kỷ luật đối với Đảng ủy Sở Y tế nhiệm kỳ 2020-2025.
Cứu sống du khách Campuchia đột quỵ do vỡ phình mạch não

Cứu sống du khách Campuchia đột quỵ do vỡ phình mạch não

Tháng 11 vừa qua, Vinmec Đà Nẵng tiếp nhận một nữ du khách người Campuchia bị đột ngột nhức đầu dữ dội, nôn mửa nhiều, các bác sĩ đã nhanh chóng xác định có thể đây là ca đột quỵ.
Căn bệnh ung thư diễn tiến thầm lặng, thường gặp ở người cao tuổi

Căn bệnh ung thư diễn tiến thầm lặng, thường gặp ở người cao tuổi

Mỗi năm, Bệnh viện Da liễu TPHCM tiếp nhận 3.000 trường hợp đến khám và điều trị loại ung thư này, với số lượng bằng tất cả các ung thư khác ở người cao tuổi gộp lại.
Chăm sóc và dự phòng bệnh loãng xương ở người cao tuổi

Chăm sóc và dự phòng bệnh loãng xương ở người cao tuổi

Loãng xương là căn bệnh diễn biến âm thầm và hầu như NCT nào cũng gặp phải với mức độ nặng hoặc nhẹ khác nhau. Căn bệnh này gây nên các triệu chứng: Đau nhức xương, cong vẹo cột sống, gù... ảnh hưởng không nhỏ đến cuộc sống và sinh hoạt của người bệnh...
Rối loạn tiền đình

Rối loạn tiền đình

Chóng mặt, xoay tròn, mất thăng bằng là những biểu hiện thường gặp của bệnh rối loạn tiền đình mà nhiều người gặp phải...
Điểm danh những món ăn sáng gây lão hóa làn da nhanh đến chóng mặt

Điểm danh những món ăn sáng gây lão hóa làn da nhanh đến chóng mặt

Bữa ăn sáng có vai trò vô cùng quan trọng đối với sức khỏe của con người. Một bữa sáng lành mạnh, đủ chất không chỉ cung cấp năng lượng cho cả ngày dài lao động mà còn có công dụng giảm cân, ngăn ngừa lão hóa. Ngược lại, những món ăn sáng không phù hợp có thể trở thành tác nhân khiến làn da chảy xệ, lão hóa nhanh chóng.
Các món ăn tẩm bổ cho người cao tuổi mới ốm dậy

Các món ăn tẩm bổ cho người cao tuổi mới ốm dậy

Thời gian khi vừa mới khỏi ốm là lúc cơ thể của người cao tuổi chưa kịp hồi phục, sức đề kháng còn kém. Vì vậy, đây là lúc người cao tuổi rất cần được người thân quan tâm, chăm sóc và nấu các món ăn ngon cho các cụ dùng.
Những người tuyệt đối không được ăn lòng lợn, ‘nghiện’ đến mấy cũng phải tránh xa

Những người tuyệt đối không được ăn lòng lợn, ‘nghiện’ đến mấy cũng phải tránh xa

Lòng lợn là món ăn ưa thích của khá nhiều người. Thế nhưng không phải ai cũng biết có những ‘đại kỵ’ khi ăn lòng lợn bởi món ăn này có thể gây ngộ độc, nhiễm bệnh, thậm chí nguy hiểm cho tính mạng người ăn.
Phiên bản di động