Tích hợp 4 Chương trình mục tiêu quốc gia: Lấy chất lượng cuộc sống người dân làm thước đo cuối cùng

Không làm mất tính đặc thù từng lĩnh vực

Một trong những vấn đề được nhiều đại biểu Quốc hội quan tâm là việc tích hợp này kèm theo cơ chế chuyển từ quản lý theo quy trình, sang quản lý theo kết quả đầu ra và khắc phục tình trạng nhiều đầu mối, khó lồng ghép nguồn lực, chậm phân bổ, chậm giải ngân....

Đại biểu Bùi Văn Dũng: Lấy chất lượng cuộc sống người dân làm thước đo cuối cùng

Thống nhất với chủ trương đầu tư Chương trình mục tiêu quốc gia phát triển văn hóa - xã hội, nông thôn, dân tộc và miền núi giai đoạn 2026–2035, trên cơ sở hợp nhất 4 Chương trình mục tiêu quốc gia về văn hóa; giáo dục và đào tạo; nông thôn mới, giảm nghèo và vùng đồng bào dân tộc thiểu số, miền núi; chăm sóc sức khỏe, dân số và phát triển. Đại biểu Bùi Văn Dũng (Đoàn ĐBQH tỉnh Thanh Hóa) đánh giá chương trình không đơn thuần là hợp nhất 4 chương trình, mà cần được nhìn nhận là một bước đổi mới trong tư duy phát triển và quản trị các chương trình mục tiêu quốc gia.

Về quan điểm và ý nghĩa của việc tích hợp của 4 chương trình tuy thuộc những lĩnh vực khác nhau nhưng xét đến cùng đều hướng tới một chủ thể là con người, một không gian là cộng đồng và địa phương, một mục tiêu là nâng cao chất lượng phát triển và chất lượng cuộc sống của Nhân dân.

Nghèo đói không chỉ là thiếu thu nhập; phát triển nông thôn không chỉ là hạ tầng; phát triển vùng dân tộc thiểu số không thể tách khỏi giáo dục, y tế, văn hóa và sinh kế. Vì vậy, tích hợp tạo điều kiện chuyển từ tư duy quản lý theo từng chương trình, từng ngành sang tư duy phát triển tích hợp lấy con người làm trung tâm, đồng thời khắc phục phân tán nguồn lực, chồng chéo đối tượng và thủ tục.

Giá trị lớn nhất cần đạt được là: không phải 4 chương trình cộng lại thành 1 chương trình, mà phải tạo ra hiệu quả tổng hợp lớn hơn tổng hiệu quả của các chương trình riêng lẻ.

Tuy nhiên, chính ưu điểm của tích hợp cũng đặt ra một rủi ro cần nhận diện ngay từ đầu. Phạm vi Chương trình rất rộng, tổng nguồn lực dự kiến giai đoạn 2026–2030 lên tới 808.558 tỷ đồng (tám trăm lẻ tám nghìn, năm trăm năm mươi tám tỷ đồng). Nếu chỉ hợp nhất về tên gọi và đầu mối, nhưng bên trong vẫn duy trì nhiều cơ chế phân bổ, định mức, thủ tục và hệ thống báo cáo riêng, thì có thể giảm số lượng chương trình nhưng lại tạo ra một “siêu chương trình” rất lớn và phức tạp.

“Vấn đề cốt lõi không phải là có tích hợp hay không, mà là tích hợp như thế nào để không làm mất tính đặc thù của từng lĩnh vực”, đại biểu Bùi Văn Dũng đề nghị quán triệt nguyên tắc: “thống nhất về mục tiêu và quản trị, nhưng tôn trọng đặc thù chuyên môn”.

Văn hóa không thể quản trị hoàn toàn như đầu tư hạ tầng; giáo dục không thể đánh giá như giảm nghèo; y tế và dân số cũng có những yêu cầu chuyên ngành riêng.

Bên cạnh đó, cần chuyển căn bản từ quản lý nguồn lực sang quản trị kết quả phát triển. Quốc hội không chỉ cần biết bao nhiêu vốn được phân bổ và giải ngân, mà quan trọng hơn là sau 5 năm, 10 năm, đời sống người dân thay đổi thế nào, khoảng cách phát triển được thu hẹp bao nhiêu, chất lượng giáo dục, y tế, văn hóa được nâng lên ra sao.

Do đó, cần lựa chọn một số chỉ tiêu tác động cốt lõi, đo được sự thay đổi thực chất của đời sống người dân. Giải ngân là điều kiện cần; sự phát triển của con người và chất lượng cuộc sống của Nhân dân mới là thước đo cuối cùng, đại biểu Bùi Văn Dũng nêu quan điểm.

Cần đảm bảo quyền lợi của người dân

Liên quan đến việc đẩy mạnh phân cấp, phân quyền thực hiện Chương trình mục tiêu quốc gia, đại biểu Phí Thị Lan (Đoàn ĐBQH tỉnh Tuyên Quang) đề nghị làm rõ hơn quyền chủ động của địa phương trong lựa chọn phương thức thực hiện. Những khâu chuyên môn, kỹ thuật mà cấp xã chưa đủ năng lực thì cấp tỉnh cần có trách nhiệm hướng dẫn, hỗ trợ. Về quy định địa phương phải đảm bảo bố trí đủ nguồn vốn đối ứng trong kế hoạch đầu tư công trung hạn, dự toán ngân sách hàng năm theo tỷ lệ tối thiểu.

Toàn cảnh phiên thảo luận tại hội trường, sáng ngày 20/8.

Đối với các tỉnh miền núi, biên giới đông đồng bào dân tộc thiểu số chưa tự cân đối được ngân sách. Đại biểu Phí Thị Lan cho rằng, quy định này cần được tính toán kỹ hơn, những địa phương này thường có số đối tượng thụ hưởng lớn, nhu cầu đầu tư cao nên nguồn lực Trung ương phân bổ lớn. Nếu xác định đối ứng theo tỷ lệ vốn Trung ương giao thì số tuyệt đối địa phương phải bố trí tăng, trong khi khả năng cân đối ngân sách lại hạn chế có thể xảy ra trường hợp Trung ương đã bố trí nguồn lực nhưng địa phương khó sử dụng hết do không đảm bảo được vốn đối ứng.

Theo đại biểu Nguyễn Thị Yến Nhi (Đoàn ĐBQH tỉnh Vĩnh Long), tư duy của chương trình mục tiêu quốc gia phải chuyển mạnh theo hướng Nhà nước hỗ trợ để người dân tự phát triển. Bỡi lẽ giảm nghèo bền vững không chỉ là có bao nhiêu hộ dân được nhận bao nhiêu tiền hỗ trợ, mà phải đo bằng kết quả. Sau khi hỗ trợ, người dân có việc làm hay không, thu nhập có tăng hay không, có sinh kế ổn định và khả năng tự đứng vững hay không?

Do đó, cần ưu tiên những dự án tạo việc làm, tăng thu nhập, liên kết sản xuất, chế biến, tiêu thụ, đào tạo nghề gắn với nhu cầu thị trường, chuyển đổi số, thương mại điện tử, phát triển sản phẩm đặc trưng, du lịch cộng đồng, du lịch nông nghiệp, du lịch văn hóa.

Đại biểu Nguyễn Thị Yến Nhi đề nghị, trong đánh giá chương trình cần thay đổi một cách căn bản, không lấy tỷ lệ giải ngân làm thước đo cao nhất của thành công. Theo đại biểu, một dự án giải ngân 100% nhưng sau khi kết thúc người dân vẫn nghèo, mô hình không tự duy trì được thì không thể coi là thành công. Ngược lại, một dự án giúp người dân có sinh kế, tăng thu nhập thoát nghèo bền vững và tự vận hành được sau hỗ trợ mới chính là hiệu quả thực chất.

Trong phiên thảo luận sáng ngày 20/8, nhiều đại biểu Quốc hội đánh giá cao việc việc tích hợp 4 Chương trình mục tiêu quốc gia riêng lẻ thành 1 Chương trình mục tiêu quốc gia tổng thể và chuyển từ tư duy quản lý theo đầu vào, sang quản trị theo kết quả. Trong đó kết quả thực hiện được đánh giá bằng hệ thống chỉ số lượng hóa, bao gồm mức độ hoàn thành mục tiêu, tiến độ, giải ngân và sự hài lòng của người dân.

Tuy nhiên, cũng có đại biểu phân vân, thực tiễn giai đoạn 5 năm qua cho thấy, tỷ lệ giải ngân chưa phản ánh đầy đủ hiệu quả của Chương trình mục tiêu quốc gia.

Một công trình hoàn thành đúng tiến độ, một khoản kinh phí được giải ngân đầy đủ, một chỉ tiêu đầu vào được thực hiện đúng kế hoạch chưa đồng nghĩa với việc mục tiêu của Chương trình đã đạt được. Điều quan trọng hơn là sau đầu tư, người dân có tiếp cận dịch vụ tốt hơn không, thu nhập và sinh kế có được cải thiện không, chất lượng giáo dục, y tế, văn hóa có thay đổi thực chất không, và sự thay đổi đó có bền vững hay không. Phải đặt người dân vào vị trí chủ thể, nhất là trong các chương trình giảm nghèo, xây dựng nông thôn mới.

Một số đại biểu cũng đề nghị Nghị quyết của Chính phủ và Quốc hội cần quy định rõ hơn các chỉ tiêu đầu ra và kết quả cuối cùng liên quan đến sự hài lòng của người dân; đồng thời xác định đây là căn cứ quan trọng trong đánh giá giữa kỳ, cuối kỳ và trong việc phân bổ nguồn lực cho các giai đoạn tiếp theo./.