Một thập niên để chuẩn bị
Con số được nhắc nhiều nhất tại hội nghị là con số của thời gian. Nước ta hiện có gần 17 triệu người từ 60 tuổi trở lên; dự báo đến năm 2034 sẽ gần 21 triệu người, và thời kỳ dân số vàng khép lại vào khoảng năm 2036. Nhiều quốc gia mất từ 50 đến 70 năm để đi từ xã hội già hóa sang xã hội già, còn Việt Nam chỉ có chừng 25 năm. Tuổi thọ bình quân đã đạt 74 tuổi, song số năm sống khỏe mạnh mới khoảng 65. Khoảng chênh lệch chín năm ấy là khoảng trống mà chính sách, dịch vụ y tế và tình người phải cùng lấp đầy.
Nhưng già hóa không chỉ là chi phí. Hơn 9 triệu người cao tuổi vẫn lao động, sản xuất, kinh doanh; theo cơ quan Liên hợp quốc tại Việt Nam, khoảng 400.000 người đang làm chủ doanh nghiệp hoặc hộ kinh doanh. Vì thế, như ông Nguyễn Thanh Nghị, Ủy viên Bộ Chính trị, Bí thư Trung ương Đảng, Trưởng Ban Chính sách, chiến lược Trung ương nhấn mạnh, “chúng ta chỉ còn khoảng một thập niên để chuẩn bị căn bản cho thời kỳ già hóa dân số. Đây là khoảng thời gian có ý nghĩa quyết định để xây dựng nền tảng thể chế, kinh tế, hạ tầng và an sinh, biến thách thức già hóa thành cơ hội phát triển”.
![]() |
| Phó Thủ tướng Phạm Thị Thanh Trà phát biểu kết luận Hội nghị Đối thoại chính sách phát triển hệ sinh thái kinh tế bạc . |
Thể chế phải mở đường
Điểm nghẽn là từ khóa của hội nghị, và điểm nghẽn lớn nhất nằm ở thể chế. Chính sách liên quan đến người cao tuổi đang nằm rải rác trong pháp luật về y tế, bảo hiểm, trợ giúp xã hội, việc làm, nhà ở, đất đai, đầu tư, thuế…, được thiết kế theo từng ngành mà thiếu sợi dây liên kết. Nhiều mô hình chăm sóc mới còn vướng ở đầu tư, tiêu chuẩn, cấp phép và thanh toán. Bộ trưởng Bộ Y tế Đào Hồng Lan chỉ ra một nghịch lý: Nghị quyết số 72-NQ/TW ngày 9/9/2025 của Bộ Chính trị về một số giải pháp đột phá, tăng cường bảo vệ, chăm sóc và nâng cao sức khỏe Nhân dân có nêu ưu tiên đất sạch cho phát triển y tế, kể cả dưỡng lão, nhưng thực tiễn doanh nghiệp vẫn phải giải phóng mặt bằng, làm thủ tục như mọi dự án khác, còn vay vốn thì chưa có cơ chế ưu đãi riêng. Khi quy định chồng chéo, người chịu thiệt trước hết là người cao tuổi, những người đang cần dịch vụ mà chưa có.
Vì vậy, thông điệp quan trọng của phần kết luận hội nghị mà Bí thư Trung ương Đảng, Phó Thủ tướng Chính phủ, Chủ tịch Ủy ban Quốc gia về Người cao tuổi Việt Nam Phạm Thị Thanh Trà nhấn mạnh: Trên cơ sở nguyên tắc khung thuộc thẩm quyền của Quốc hội, Chính phủ sẽ thể chế hóa những vấn đề liên quan đến kinh tế bạc, tháo gỡ những bất cập chồng chéo để tạo hành lang pháp lý thuận lợi hơn cho các mô hình, sản phẩm, dịch vụ mới của hệ sinh thái này. Thể chế, theo lời Phó Thủ tướng, phải thông thoáng, đồng bộ, khả thi, thực sự mở đường cho đầu tư và hình thành dịch vụ mới. Lộ trình đã được phác ra khá rõ: Đề án phát triển kinh tế bạc dự kiến trình Bộ Chính trị trong quý I/2027; Bộ Chính trị sẽ ban hành nghị quyết chuyên đề; Luật Người cao tuổi được sửa đổi toàn diện, phấn đấu ban hành vào quý II/2028; Luật Bảo hiểm xã hội, pháp luật về lao động, đất đai, đầu tư, nhà ở tiếp tục được rà soát. Năm địa phương gồm Hà Nội, Thái Nguyên, Đà Nẵng, Thành phố Hồ Chí Minh và An Giang được chọn làm điểm, rồi đánh giá, hoàn thiện chính sách và nhân rộng trong vòng hai năm. Đi từ thí điểm ra phổ biến diện rộng; lấy thực tiễn kiểm nghiệm chính sách là cách làm thận trọng và vững chắc.
Mở đường không có nghĩa là mở vô hạn. Các tham luận, ý kiến tại hội nghị cũng nhấn mạnh ưu đãi về đất đai, thuế, tín dụng chỉ nên có mục tiêu, có thời hạn, gắn với kết quả cụ thể như chất lượng chăm sóc, mức giá, khả năng tiếp cận; mỗi nhiệm vụ phải đạt “sáu rõ”, từ con người, công việc, trách nhiệm đến thẩm quyền, thời hạn và kết quả. Trong lĩnh vực chăm sóc, niềm tin là tài sản quý nhất của thị trường; một vụ việc lạm dụng người cao tuổi hay vi phạm chất lượng có thể làm tổn hại cả hệ sinh thái. Thể chế thông thoáng vì thế phải đi cùng hậu kiểm nghiêm minh.
Thị trường lao động linh hoạt, bao trùm
Kinh tế bạc không chỉ là thị trường bán hàng hóa, dịch vụ cho người già. Đó còn là cơ chế để người cao tuổi tiếp tục học tập, lao động, khởi nghiệp, truyền nghề, cố vấn phù hợp với điều kiện và khả năng của mình. Nhu cầu ấy có thật: Tỷ lệ tham gia lao động của nhóm 60 - 64 tuổi còn ở mức 45% - 55%, nhất là ở nông thôn; khảo sát của Hà Nội cho thấy gần 30% người cao tuổi muốn tiếp tục làm việc. Song cơ hội việc làm chủ yếu tập trung ở khu vực phi chính thức, năng suất thấp, điều kiện hạn chế, chưa phát huy đầy đủ kinh nghiệm và kỹ năng. Nước ta không thiếu nguồn lực người cao tuổi; cái thiếu là một thị trường đủ tốt để chuyển nguồn lực ấy thành giá trị.
Do đó, Phó Thủ tướng Phạm Thị Thanh Trà đã giao Bộ Nội vụ nghiên cứu sửa đổi pháp luật về lao động theo hướng thích ứng với già hóa dân số, phát huy nguồn nhân lực cao tuổi. Thị trường lao động linh hoạt nghĩa là có việc làm bán thời gian, theo giờ, theo dự án, tư vấn, cố vấn, truyền nghề, làm việc từ xa; là công nhận kinh nghiệm thực tế, đào tạo lại kỹ năng số, kỹ năng sử dụng công cụ trí tuệ nhân tạo; là có những đầu mối kết nối việc làm như kinh nghiệm của Nhật Bản, Hàn Quốc; là gỡ các vướng mắc về tuyển dụng, tiếp cận vốn và công nghệ. Thị trường bao trùm nghĩa là không loại ai ra chỉ vì tuổi tác, cũng không ép ai phải làm việc vì hoàn cảnh. Mọi hình thức tham gia phải trên cơ sở tự nguyện, phù hợp sức khỏe, bảo đảm quyền nghỉ ngơi và quyền thụ hưởng an sinh. Quyền nghỉ ngơi của tuổi già cũng đáng trân trọng như quyền được đóng góp.
Không để người cao tuổi thu nhập thấp, yếu thế bị bỏ lại phía sau
Nếu chỉ nhìn kinh tế bạc như một thị trường, ta dễ chạy theo nhóm người cao tuổi có khả năng chi trả, sống ở đô thị. Nhưng thực tế còn nhiều chênh lệch. Năm 2025, tỷ lệ người sau tuổi nghỉ hưu có lương hưu hoặc trợ cấp hằng tháng mới đạt gần 42%. Cả nước có khoảng 220 cơ sở chăm sóc người cao tuổi, phục vụ chừng 15.000 người, trong khi khoảng 70% người cao tuổi sống ở nông thôn. Phụ nữ đảm nhận khoảng 72% công việc chăm sóc, phần lớn không được trả công. Một bộ phận người cao tuổi gặp khó khăn với công nghệ, dễ bị lừa đảo trên không gian mạng. Như Nguyên Phó Chủ tịch Quốc hội Lê Minh Hoan lưu ý, không phải ai tóc bạc cũng có tiền hay thành thạo công nghệ.
Bởi vậy, phát triển kinh tế bạc đặc biệt phải quan tâm đến người cao tuổi thu nhập thấp, yếu thế. Phó Thủ tướng Phạm Thị Thanh Trà nêu rõ nguyên tắc: Nhà nước ưu tiên nguồn lực bảo đảm an sinh thiết yếu, hỗ trợ nhóm yếu thế và đầu tư hạ tầng nền tảng để dẫn dắt; doanh nghiệp và xã hội cùng huy động nguồn lực. Trong khi đó, Trưởng Ban Chính sách, chiến lược Trung ương Nguyễn Thanh Nghị đề nghị phân định rõ dịch vụ thiết yếu do Nhà nước bảo đảm với dịch vụ phát triển theo cơ chế thị trường, tránh bao cấp dàn trải nhưng cũng tránh thương mại hóa những dịch vụ thiết yếu vượt quá khả năng chi trả của người cao tuổi yếu thế. Ủy viên Bộ Chính trị, Giám đốc Học viện Chính trị Quốc gia Hồ Chí Minh Đoàn Minh Huấn lưu ý ngân sách cần ưu tiên người có hoàn cảnh khó khăn ở nông thôn, vùng dân tộc thiểu số và miền núi. Đó cũng là lý do cần nghiên cứu các mô hình tài chính cho chăm sóc dài hạn, thí điểm bảo hiểm hoặc quỹ chăm sóc dài hạn, hỗ trợ người cao tuổi thu nhập thấp, người khuyết tật, người sống một mình.
Nhiều cách làm đơn giản mà hiệu quả đã xuất hiện. Hà Nội tận dụng trạm y tế để chăm sóc người cao tuổi ban ngày, không lập thêm tổ chức, không tăng biên chế; thanh niên cầm tay chỉ việc để người cao tuổi dùng dịch vụ công trực tuyến. Thành phố Hồ Chí Minh hỗ trợ toàn bộ giá vé xe buýt, metro cho người cao tuổi. Đề án Người cao tuổi tham gia đẩy mạnh chuyển đổi số, chuyển đổi xanh, khởi nghiệp và tạo việc làm" (Đề án 379) thúc đẩy kỹ năng số và nhân rộng các câu lạc bộ liên thế hệ tự giúp nhau. Thước đo thành công, như hội nghị nhấn mạnh, là khả năng sống độc lập, tiếp cận dịch vụ, an toàn tài chính và mức độ tham gia xã hội của người cao tuổi, chứ không phải số cơ sở hay số đề án.
Người cao tuổi là chủ thể của phát triển
Một thông điệp xuyên suốt hội nghị là người cao tuổi không chỉ là đối tượng thụ hưởng chính sách mà là trung tâm, là chủ thể, là nguồn lực quan trọng của đất nước. Muốn vậy, người cao tuổi phải được tham gia thiết kế, lựa chọn và đánh giá sản phẩm, dịch vụ dành cho chính mình. Hội Người cao tuổi Việt Nam cùng Mặt trận Tổ quốc Việt Nam và các tổ chức xã hội có vai trò phản ánh nhu cầu, tham gia xây dựng chính sách, giám sát chất lượng dịch vụ, nhân rộng mô hình hay. Phó Thủ tướng Phạm Thị Thanh Trà yêu cầu các bộ, ngành, địa phương đưa nhiệm vụ phát triển kinh tế bạc vào kế hoạch phát triển kinh tế - xã hội năm 2027 và những năm tiếp theo.
Từ ngàn xưa, đạo lý kính lão, trọng thọ đã là nét đẹp của dân tộc ta. Hôm nay, đạo lý ấy cần được thể hiện bằng một khung pháp lý thông thoáng, một thị trường lao động rộng cửa, một mạng lưới an sinh đủ vững để không ai bị bỏ lại phía sau. Chủ tịch Hồ Chí Minh từng căn dặn: “Tuổi già nhưng chí không già, góp phần xây dựng nước nhà phồn vinh”. Khi thể chế mở đường, người cao tuổi được tiếp tục cống hiến và thụ hưởng thành quả phát triển, thì già hóa dân số không còn là nỗi lo, mà sẽ trở thành nguồn lực để đất nước vững bước trong kỷ nguyên mới.

