Ước mơ của người cầu ngói
Làng Thủy Thanh Chánh, xã Thủy Thanh, thị xã Hương Thủy, tỉnh Thừa Thiên Huế được thành lập vào cuối thế kỉ XVI. Thuở ấy, người dân trong làng đi làm đồng ở phía bên kia sông đều phải chèo thuyền, các hoạt động đi lại đều phải gắn liền với thuyền, đò nên khá vất vả và mất thời gian.
Thấy dân làng phải vất vả để qua sông, bà Trần Thị Đạo (cháu gái thuộc đời thứ 6 của họ Trần) đã cúng tiền cho làng xây cầu ngói Thanh Toàn. Trải qua biết bao biến thiên của lịch sử, rồi chiến tranh, thiên tai, cây cầu này vẫn bền vững đến nay đã hơn 250 năm.
Bên cạnh những công trình nổi tiếng như kinh thành Huế, lăng Tự Đức, chùa Thiên Mụ,… cầu ngói Thanh Toàn cũng là một trong những công trình cổ; là điểm dừng chân, hóng mát, gặp gỡ, chuyện trò… cho người dân trong làng với vẻ đẹp độc đáo của kiến trúc, cảnh quan hữu tình mang nét thôn quê bình dị. Năm 1990, cầu được công nhận là Di tích lịch sử cấp Quốc gia.
 |
| Dự án bảo tồn, tu bổ và tôn tạo di tích Cầu ngói Thanh Toàn được UBND tỉnh Thừa Thiên Huế hoàn thành sau 1 năm. |
Ông Sửu với niềm tự hào của người làng, giảng giải rằng, những cây câu có kiến trúc độc đáo như cầu ngói Thanh Toàn hiện nay không còn nhiều. Ở ngoài Bắc, nét kiến trúc này chỉ còn lại ở cầu Phú Khê, cầu Khúc Thoại. Miền Trung hiện còn chùa Cầu ở Hội An và cầu ngói Thanh Toàn. Những cây cầu này được xây theo lối kiến trúc “thượng gia hạ kiều” (trên nhà, dưới cầu), với hệ thống cột xà đều được làm theo kiểu xà kép, xà ở phía dưới sẽ đi qua các mộng cột, phần xà phía trên sẽ được đặt trên các đầu cột. Về phần mái, cây cầu được các nghệ nhân chạm khắc rất tỉ mỉ với chủ đề tứ linh. Chỉ lên mái ngói, ông Sửu khoe trước kia trên phần mái được trang trí bằng một con Giao Long, nhưng sau này được thay bằng đôi phượng chầu trời ở giữa và hai đầu là hai hình rồng cách điệu.
Theo các tài liệu, cây cầu này có tổng chiều dài 16,85 mét, rộng 4,63 mét, và được chia thành 7 gian như 7 phòng nhỏ của một ngôi nhà. Một bàn thờ được đặt ở chính giữa cây cầu để thờ phụng và tỏ lòng thành kính với những người đã có công xây dựng công trình này. Cây cầu này, sánh ngang với chùa Cầu ở Hội An về sự độc đáo, về thiết kế, cũng như về bề dày lịch sử và nhiều điều khác.
Nhưng với người Thủy Thanh, có một nỗi buồn khó tả ấy là sự lép vế về độ nổi tiếng, sự hụt hẫng của người dân nơi đây về chuyện thu hút khách du lịch. Ông Nguyễn Mậu Hòa, Phó Chủ tịch UBND xã Thủy Thanh tặc lưỡi mà rằng: “Nhìn chùa Cầu tấp nập khách du lịch hằng ngày, hằng tuần như thế, còn xứ ni họa hoằn lắm mới được một bữa đông khách, thật buồn!”.
Tâm tư của ông Phó Chủ tịch xã cũng là nỗi đau đáu của người dân làng này. Bên cạnh cầu còn có một “Nhà trưng bày nông cụ Thanh Toàn”. Cùng với cầu ngói, đây cũng là nơi góp phần lưu giữ những nét đẹp của đời sống con người xưa. Địa lợi đã có, nhân hòa cũng chẳng thiếu, nhưng dường như thiên thời chưa dành cho cầu ngói xứ này. Cả lão Sửu chèo đò, cả người làng, cũng như ông Hòa, Phó Chủ tịch cứ lắc đầu rồi thốt lên: Vì đâu?!
Nỗi buồn cầu ngói
Nhìn sự phát triển du lịch của Hội An, người xứ này cũng thèm và tiếc lắm. Để phát triển du lịch cho người Thủy Thanh, để cầu ngói Thanh Toàn trở thành điểm đến không chỉ một ngày, một mùa Festival, chính quyền tỉnh Thừa Thiên Huế cũng đã tổ chức phiên chợ đêm ở cầu ngói diễn ra vào ngày 16 âm lịch hằng tháng để tạo thêm sự đa dạng cho du lịch sinh thái, du lịch cộng đồng của địa phương. Rồi những phiên “Chợ quê ngày hội” cũng là điểm quen thuộc ở mỗi kì Festival Huế. Sau gần 250 năm, cây cầu cũng đã được hạ giải để tiến hành bảo tồn, tu bổ và tôn tạo lại. Dự án bảo tồn, tu bổ và tôn tạo di tích cầu ngói Thanh Toàn được UBND tỉnh Thừa Thiên Huế phê duyệt với tổng vốn đầu tư hơn 13 tỉ đồng. Dự án được khởi công đầu tháng 4/2020 và hoàn thành sau 1 năm.
Chính quyền địa phương cũng xây dựng nhiều mô hình để phục vụ du khách, như mô hình trải nghiệm làm vườn tại di tích đền Văn Thánh của bà Nguyễn Thị Nữa, mô hình trải nghiệm một ngày làm nông dân tại vườn Chân Quê, chèo thuyền đánh bắt cá, thả hoa đăng trên sông Như Ý của ông Lê Nguyên Sửu, mô hình vườn hoa Lạc Dương check-in của ông Chế Quang Tám, mô hình vườn hoa Thanh Vân check-in của HTX Vân Thê… đi kèm với các tổ ẩm thực, thuyền, làm nón lá, bánh tét… Bà con đi trải nghiệm học hỏi, rồi các dự án của Hà Lan, ILO, JICA hay đưa trực tiếp người về hướng dẫn, nghiên cứu sâu về dịch vụ du lịch cộng đồng, xây dựng sản phẩm. Tập dượt lên xuống, học cách đón đến mời chào, thuyết minh, năm 2012 thì bắt đầu làm tích cực hơn. Rồi từ năm 2015, khi hoàn thành giai đoạn 1 nông thôn mới, xác định điểm đến du lịch cộng đồng làng quê là sản phẩm đặc trưng của Thủy Thanh, khai thác tiềm năng sẵn có của xã là bài chòi, trình diễn làm nón lá, ẩm thực, chèo thuyền, chằm nón, vườn mẫu, mở tour “Một ngày làm nông dân”...
Nhưng rồi hiệu quả kinh tế từ những mô hình này chưa trở thành nguồn thu nhập chính để người dân tham gia làm du lịch cải thiện đời sống. Khách không có nhiều và thường xuyên, người dân cũng không trụ lại được vì không bảo đảm thu nhập.
Khách đến khách đi, cây cầu như bất động hơn khi gần đó, hai chiếc thuyền đưa đón khách dọc dòng kênh như du lịch chèo đò trên sông Hoài ở phố cổ Hội An cũng buông sào đầy trăn trở. Ông Phó Chủ tịch xã, rồi ngay cả chị bán giải khát ngay cầu, hay ông Sửu, bà Nữa cứ muốn lựa lời mà sau đó khi “xả” hết, tôi mới hiểu rằng từ cán bộ đến người dân chốn này, thảy đều đau đáu cho chuyện trên. Rằng bà con ưng làm giàu từ chính quê mình lắm, nhưng đành chịu vì còn nhiều cái khó.
Dẫu địa phương đã lập 2 HTX để phục vụ du lịch, nhưng vẫn thiếu, như cách nói của ông Phó Chủ tịch xã, thì địa phương không có sản phẩm đặc trưng. Ừ thì có cầu ngói độc đáo đấy, nhưng quảng bá chẳng bằng Hội An, cũng là chằm nón, bài chòi, chợ đêm, nhưng làm sao cho bằng xứ Quảng. Rồi chuyện làm rau cũng thua Trà Quế, chèo thuyền cũng thua sông Hoài…
Ông Nguyễn Mậu Hòa nhận xét, cái cần nhất có lẽ là các chính sách hỗ trợ địa phương khai thác du lịch cộng đồng, với việc xây dựng cơ sở hạ tầng, đào tạo nhân lực, hỗ trợ trực tiếp trong hình thành dịch vụ homestay và một số trải nghiệm mới để tránh sự đơn điệu trong các sản phẩm du lịch. Bên cạnh đó là hoạt động xúc tiến du lịch, kết nối lữ hành và các đơn vị cung cấp dịch vụ nhằm hình thành một số chương trình tour kết nối chuỗi sản phẩm dịch vụ địa phương thường xuyên…
Cầu ngói mùa vắng khách, ván gỗ êm chân, dưới cầu nước vẫn lững lờ trôi. Cầu ngói này là báu vật tiền nhân để lại, bây giờ họ chỉ mong du lịch phát triển, đời sống người dân đỡ vất vả hơn. Và ít ra, niềm tự hào cho dân cầu ngói còn được vực dậy, cho một mai này...
