Quên cái rét, cởi mở tiếp tôi, dịch giả Thúy Toàn chân thành: Viết về tôi á?. Vừa phải thôi nhé không có ngượng lắm! Rồi ông chia sẻ cái sự ngượng của mình: “Người ta nói tôi trưởng thành trong Cách mạng tháng Mười. Tôi làm sao dám nhận, cái vinh dự ấy, lớn và to tát lắm!”. Rồi họ còn bảo: “Thúy Toàn có thời gian làm việc ở Bộ Ngoại giao, từng làm Giám đốc Nhà Xuất bản Văn học… Đến khi về hưu tôi mới chỉ là anh phó! Thực sự là tôi phát ngượng. Tôi nghĩ mình chỉ có một chút thành công và nhờ may mắn nhiều!”.
Nhiệt tình, đam mê và khiêm nhường có lẽ đã làm làm lên thành công của một dịch giả như ông. Thúy Toàn bảo: “Tôi dịch nhiều thơ Puskin, nhưng cũng chỉ bằng 1/10 của dịch giả Thái Bá Tân”. Còn bảo ông là người “khai phá” Puskin, thì Thúy Toàn khẳng định: “Người khai phá Puskin ở Việt Nam là ông Phan Khôi. Ông ấy không chỉ là người đầu tiên viết về Puskin mà còn là người đầu tiên giới thiệu văn học Nga ở Việt Nam trên tờ “Đông Pháp thời báo”.
Sinh ra và lớn lên ở làng Phù Lưu - chợ Giầu, Từ Sơn, Bắc Ninh, nhưng Thúy Toàn may mắn được học hành từ bé. Ngay từ khi chưa đến tuổi đi học, ông thường được ngồi dự thính ở trường làng. Thầy giáo là người trong họ. Tuy nhiên, ông lại học được nhiều từ bạn bè và tự trau dồi kiến thức là chính. Ông bảo mình không có bằng cấp gì ngoài bằng Cử nhân Sư phạm Ngôn ngữ và Văn học của Trường Sư phạm Lê Nin ở Moskva từ 1954 - 1961.
 |
| Dịch giả Thúy Toàn. |
Trả lời cho thắc mắc của nhiều người rằng, Thúy Toàn ít gắn bó với văn học Việt, ông khẳng định: “Tôi gắn bó nhiều với truyện Kiều của Nguyễn Du từ bé và sưu tầm, gìn giữ được nhiều cuốn truyện Kiều xuất bản khác nhau, trong đó có gần 40 cuốn Kiều được dịch ra các tiếng nước ngoài”. Ông còn là người tìm ra những đóng góp của tác giả Xích Liên trong Văn học Việt Nam. Khi làm việc ở Nhà Xuất bản Văn học ông tham gia tái bản đầu tiên về Hàn Mặc Tử. Hiện ông còn lưu giữ nhiều bản dịch nước ngoài về “Nhật kí trong tù” của Hồ Chủ tịch và đã ra tập “Những người dịch Nhật kí trong tù”. Ngoài ra Thúy Toàn còn xuất bản nhiều cuốn sách về nghề dịch.
Còn người viết bài này thì nghĩ, chính vì tình yêu Việt Nam mà ông đã đưa người đọc đến với những tác phẩm Văn học Nga bất hủ: “Tôi yêu em đến nay chừng có thể/ Ngọn lửa tình chưa hẳn đã tàn phai/ Nhưng không để em còn bận lòng thêm nữa/ Hay hồn em phải gợn bóng u hoài”.
Khi hỏi Thúy Toàn đã dịch bao nhiều tác phẩm Văn học Nga ra tiếng Việt, ông cười bảo nhiều lắm, nhưng số lượng chẳng nói lên điều gì. Làm văn học nghệ thuật cần tinh. Từ năm 1958 sang học ở Nga ông đã dịch và viết bài gửi về in trên nhiều tờ báo trong nước. Ông vào Hội Nhà văn Việt Nam bằng dịch hai cuốn sách thiếu nhi là “Ra trận” gồm những mẩu truyện về thiếu niên Liên Xô trong chiến tranh Vệ quốc và tập: “Con dê con biết đếm đến mười”. Và sự nghiệp của ông bắt đầu từ các tác phẩm thiếu nhi.
Không lựa chọn tác giả “lớn” hay “nhỏ” để dịch. Với Thúy Toàn thấy cái gì hay, cái gì đẹp, có ý nghĩa là dịch: "Bằng trí óc không hiểu nổi nước Nga/ Không thể đo nước Nga bằng dây thước/ Nước Nga có một điều đặc biệt/ Chỉ có thể đặt niềm tin vào nước Nga...". Chọn cái mình thích của bất cứ ai, vần thơ của chiến sĩ Nga bị bắt làm tù binh trong trại của Đức, hay thơ của một tác giả là thương binh, cũng có khi chỉ là: “Tôi mơ ước về những điều không có/ Cả những điều có thể tôi ngu ngơ/ Tôi mơ ước như một nhà thơ chân chính/ Như một nhà thơ chân chính tôi ước mơ…”.
Khi đi học xa đất nước, cây bạch dương luôn gợi ông nhớ quê hương, nhớ về lũy tre. Người Nga gắn với bạch dương giống như người Việt gắn với cây tre và bài thơ “Bạch dương” của nhà thơ trữ tình Nga Nikolai Rubtsov được ông dịch: “Tôi yêu thích khi bạch dương xáo động/ Lá bạch dương lả tả bứt rời cành/ Tôi nghe bỗng rưng rưng lệ bỏng/ Lại tràn mi đôi mắt đã dửng dưng…”.
Hơn 60 năm gắn bó với văn học Nga và bạn đọc Việt Nam, Thúy Toàn nảy ra ý tưởng xây dựng Nhà Lưu niệm văn học Nga tại Việt Nam. Ông bảo: “Ở quê, làng Phù Lưu chợ Giầu, Từ Sơn, Bắc Ninh tôi có đất, nhưng lấy tiền đâu để xây dựng. Tuy nhiên, trong làng có nhà cửa xây dựng kiên cố bỏ không vì một số gia đình đã đi miền Nam từ lâu, nhiều gia đình sang Pháp, có người đã mất… nhà hiện do địa phương quản lí. Cán bộ địa phương bảo tôi bỏ tiền ra sửa chữa để làm nhà lưu niệm”. Thế là ông bỏ tiền ra sửa một ngôi nhà xây dựng từ năm 1942, hai tầng có sân. Tầng một ông trưng bày những trang tình nghĩa. Tầng 2 là Văn học Nga ở Việt Nam qua 5 giai đoạn. Mỗi một hiện vật ở nhà lưu niệm Nga là một câu chuyện và có giá trị lịch sử gắn liền.
Khi được hỏi đánh giá của ông về các dịch giả trẻ hiện nay, Thúy Toàn thẳng thắn chia sẻ: “Các dịch giả trẻ hiện nay họ có nhiều lợi thế, điều kiện học hành bài bản, phông kiến thức rộng… Tuy nhiên, họ coi công việc dịch chưa nghiêm túc nên thiếu sự đam mê, tìm tòi sáng tạo. Vì vậy, nhiều người giỏi nhưng vẫn dịch sai, do chủ quan; lại có người khá gàn, nghĩ mình luôn đúng…”.
Là dịch giả có hơn 60 năm gắn bó với văn học Nga, ngoài nhiều giải thưởng cao trong nước, năm 2010, dịch giả Thúy Toàn vinh dự đón nhận Huân chương Hữu nghị, Huân chương cao quý của nước Nga do đích thân Tổng thống Nga bấy giờ là Dmitry Medvedev trao tặng, tại điện Kremlin. Không ai ngạc nhiên hay ghen tị với vinh dự lớn của ông, bởi từ nhiều năm nay ông đã được coi như người góp công sức giữ vững cây cầu nối liền văn hóa, văn học Việt – Nga.
Kim Long
