Người giữ cho làng sống tử tế

Hơn 70 tuổi, mái tóc đã bạc theo sương núi, đôi bàn tay chai sạn theo năm tháng, nhưng bước chân ông vẫn đều đặn đi khắp bản làng – từ cuộc họp dòng họ, buổi sinh hoạt thôn, đến từng nếp nhà có con cháu lầm lỡ cần được nhắc nhở, chở che. Với người Cơ Tu ở Bhơ Hôồng, già Bríu Thiện không chỉ là người có uy tín, mà ông là trụ cột tinh thần, là người dựng nếp sống, giữ hồn văn hóa, kết nối luật tục truyền thống với pháp luật hiện đại để bản làng vừa yên bình, văn minh, tiến bộ.

Dựng nếp từ dòng họ, giữ làng từ gốc rễ

Xã Sông Kôn hôm nay được hình thành sau hợp nhất, địa bàn rộng, dân cư đông, hơn 8.600 nhân khẩu thì gần 90% là đồng bào Cơ Tu. Địa hình chia cắt, đời sống còn nhiều khó khăn, từng có thời điểm thanh thiếu niên vi phạm pháp luật, tệ nạn xã hội len lỏi, mâu thuẫn nội tộc phát sinh, hủ tục kéo dài. Trước thực tế ấy, già Bríu Thiện, nguyên Trưởng Công an xã đã trăn trở, suy nghĩ tìm hướng giải quyết, và ông nhận thấy, với người Cơ Tu, tiếng nói của già làng, của dòng họ có sức nặng hơn mọi khẩu hiệu. Muốn giữ làng yên, phải giữ từ từng gia đình. Muốn con cháu nghe, phải nói bằng đạo lí tổ tiên.

Già làng Bríu Thiện (thứ hai từ trái qua) đánh trống trong Lễ hội của người Cơ Tu.

Từ suy nghĩ đó, năm 2022, ông Bríu Thiện chủ động đề xuất và trực tiếp khởi xướng mô hình “Dòng họ Bríu tự quản về an ninh trật tự”. Không sao chép máy móc, ông cùng bà con đến nhà Gươl soạn thảo hương ước, quy ước riêng của dòng họ: Không vi phạm pháp luật, không để con em sa vào tệ nạn, không tảo hôn, không kết hôn cận huyết, không phá rừng, không mê tín dị đoan; mọi mâu thuẫn phải được hòa giải trong tinh thần đoàn kết.

Những quy ước ấy không nằm trên giấy. Chúng được nhắc lại trong mỗi cuộc họp họ tộc, được già làng phân tích bằng câu chuyện đời thường, bằng chính những bài học ông từng trải qua. Ai vi phạm sẽ bị phê bình công khai trước dòng họ một hình thức răn dạy vừa nghiêm khắc, vừa thấm thía.

Khi an ninh gắn liền với văn hóa

Giữ gìn an ninh trật tự với già Bríu Thiện không đơn thuần là ngăn ngừa vi phạm, mà là xây dựng một môi trường văn hóa lành mạnh để cái xấu không có chỗ nảy sinh. Ông thường nói với con cháu: “Làng mà còn tiếng cồng chiêng, còn điệu múa, còn lễ hội, thì cái xấu khó ở lại”.

Bởi vậy, song song với việc phối hợp chặt chẽ cùng Công an xã, Mặt trận và các đoàn thể để nắm bắt tình hình, cung cấp thông tin, ông đặc biệt chú trọng phục hồi và nuôi dưỡng đời sống văn hóa truyền thống. Những buổi sinh hoạt cộng đồng được tổ chức đều đặn hơn. Những điệu múa tâng tung - da dá, tiếng trống, tiếng chiêng được vang lên trong lễ hội, trong đón khách, trong các dịp sinh hoạt văn hóa.

Ba năm qua, mô hình “Dòng họ Bríu tự quản về an ninh trật tự” đã cung cấp hơn 50 nguồn tin có giá trị, giúp lực lượng công an xử lí kịp thời nhiều vụ việc ngay từ khi mới manh nha. Tỉ lệ thanh niên vi phạm pháp luật giảm hơn 70%. Ma túy, trộm cắp có tổ chức không còn xuất hiện. Mâu thuẫn nội bộ được hòa giải ngay tại cơ sở, không để kéo dài, không để xô xát.

Nhưng điều quan trọng hơn, theo già Thiện, là “con cháu đã biết xấu hổ khi làm điều sai và biết tự hào khi làm điều đúng”.

Quang cảnh Lễ hội của người Cơ Tu..

Truyền lửa cho gia đình, giữ nghề cho làng

Trong đời sống thường ngày, già Bríu Thiện là người cha, người ông nghiêm khắc nhưng ấm áp. Bảy người con trai của ông, sáu người đang sinh sống và làm du lịch cộng đồng tại Bhơ Hôồng, đều được ông dạy từ nhỏ về nghề truyền thống, về phong tục, về cách làm người.

Anh Bríu Bút (con ông Bríu Thiện), nhiều lần đoạt huy chương trong các hội thi bắn nỏ, kể rằng, cha anh luôn nhắc mất nghề là mất hồn. Bởi vậy, từ bắn nỏ, đan lát, dệt thổ cẩm đến hát lí, múa truyền thống, con cháu trong nhà đều được truyền dạy bài bản.

Không chỉ con trai, các con dâu của già Thiện cũng là lực lượng quan trọng gìn giữ văn hóa ẩm thực. Khi có khách du lịch, ông đứng ra điều phối, phân công nấu nướng, hướng dẫn cách chế biến bánh sừng trâu, cơm lam, gà rừng, rau rừng…, đúng hương vị Cơ Tu. Ông muốn phụ nữ trong làng thấy chính đôi tay của họ đang giữ hồn bếp núc của dân tộc.

Những lúc rảnh rỗi, già Thiện lại ngồi trước hiên nhà, tỉ mẩn đan từng chiếc gùi, chiếc rổ. Mỗi sản phẩm mất hàng tháng, nhưng với ông, đó là cách kể lại câu chuyện của tổ tiên bằng đôi tay cần mẫn.

Từ bình yên đến sinh kế bền vững

Khi an ninh được giữ vững, đời sống văn hóa được khơi dậy, làng Bhơ Hôồng dần tìm ra hướng đi mới. Du lịch cộng đồng phát triển, nhiều thanh niên trở thành hướng dẫn viên, nghệ nhân biểu diễn, thợ thủ công. Bản sắc văn hóa không còn nằm trong ký ức, mà trở thành sinh kế, thành niềm tự hào.

Già Bríu Thiện còn lập quỹ khuyến học của dòng họ, vận động con cháu đến trường đầy đủ. 100% trẻ em trong tộc họ được đi học. Nhiều người trưởng thành, trở thành giáo viên, cán bộ, công an viên, quay về phục vụ chính quê hương mình.

Theo Thiếu tá Hồ Quốc Tăng, Trưởng Công an xã Sông Kôn, già làng Bríu Thiện chính là cầu nối vững chắc giữa ý Đảng và lòng Dân, là điểm tựa tinh thần quan trọng để phong trào toàn dân bảo vệ an ninh Tổ quốc đi vào chiều sâu và bền vững.

Chiều buông trên dãy Trường Sơn. Khói lam bảng lảng trên những mái nhà sàn. Già Bríu Thiện ngồi trước hiên, ánh nắng cuối ngày hắt lên gương mặt hiền từ. Ở tuổi xế chiều, ông vẫn miệt mài vun trồng từng giá trị nhỏ: từ nếp sống gia đình đến kỉ cương bản làng, từ điệu múa cổ đến hành vi ứng xử văn minh.

Với người dân Bhơ Hôồng, già làng Bríu Thiện là “cây lim già” giữa đại ngàn, không phô trương, không ồn ào, nhưng bám rễ sâu vào lòng đất, che chở cho cả cộng đồng. Ông giữ cho bản làng không chỉ bình yên, mà còn có bản sắc, có niềm tin, có tương lai.