Trước đó, khoảng 1/5/1948, Bác viết "Lời kêu gọi thi đua yêu nước" chỉ có 12 dòng với 104 từ, giải thích cặn kẽ tại sao phải thi đua: “Nay muốn tự cấp, tự túc, đi kịp người ta, thì chúng ta phải đi mau”. Vì vậy, sĩ, nông, công thương, binh, gái trai, già trẻ, toàn thể quốc dân ta, vô luận ở địa vị nào, làm công việc gì, phải ra sức tham gia cuộc thi đua yêu nước, tức là tăng gia sản xuất. Có thể do thời điểm phát động thi đua chưa thuận lợi, hoặc do yêu cầu nhiệm vụ của cách mạng, nên đến ngày 11/6/1948 Bác viết lại và đổi tên từ "Lời kêu gọi thi đua yêu nước" thành "Lời kêu gọi thi đua ái quốc" và cho đăng báo. Bài báo gồm 50 dòng, gần 500 từ, nêu mục đích và bổn phận thi đua của người Việt Nam yêu nước. Bác đặt vấn đề thi đua rất cụ thể "Cách làm là: Dựa vào dân: Lực lượng của dân, tinh thần của dân. Để gây: Hạnh phúc cho dân". Ở bài trước, Người dùng hai chữ “yêu nước” thuần Việt, ở bài sau Người dùng hai chữ “ái quốc” Hán Việt để tăng thêm sắc thái biểu cảm sự trang trọng, thích hợp với phong trào tầm cỡ quốc gia.
Từ ngày bài báo ra đời cho đến khi Bác Hồ đi xa, tư tưởng thi đua yêu nước của Người luôn xuất hiện và thấm đậm trong từng trang viết, thể hiện tính nhất quán trong tư tưởng nói và làm. Sau khi "Lời kêu gọi thi đua ái quốc" ra đời hơn một tháng, ngày 15/7/1948, Bác viết thư gửi Hội nghị văn hóa toàn quốc lần thứ hai. Người nhấn mạnh: “Đang có phong trào thi đua ái quốc của toàn dân, tôi mong rằng Hội nghị sẽ có một chương trình thi đua ái quốc trên mặt trận văn hóa". Nội dung thi đua ái quốc cũng được Bác đề cập nhiều lần trong các bài thơ chúc Tết: Kháng chiến lại thêm một năm mới/ Thi đua yêu nước thêm tiến tới/ Động viên lực lượng và tinh thần/ Kháng chiến càng thêm mau thắng lợi/ Người người thi đua, Ngành ngành thi đua/ Ta nhất định thắng/ Địch nhất định thua (Tết 1949), “Năm mới thi đua mới” (Tết 1952), “Thi đua chiến thắng mới” (Tết 1953), “Miền Bắc thi đua xây dựng” (Tết 1956), “Đoàn kết thi đua tiến tới” (Tết 1959), “Chúc miền Bắc hăng hái thi đua. Chúc miền Nam đoàn kết tiến tới” (Tết 1961), Chúc miền Bắc thi đua phấn khởi/ Bốn mùa hoa Duyên Hải, Đại Phong (Tết 1962), “Đồng bào hai miền thi đua sôi nổi” (Tết 1965), Tiền tuyến, hậu phương, toàn dân cố gắng/ Thi đua sản xuất chiến đấu xung phong (Tết 1966), “Nam Bắc thi đua đánh giặc Mỹ” (Tết 1968).
Với các cụ phụ lão, Bác động viên thi đua Càng già, càng dẻo lại càng dai/ Tinh thần gương mẫu chẳng nhường ai”. Với các cháu cũng cần thi đua “Mong các cháu cố gắng/ Thi đua học và hành. Rồi thi đua giữa hai thế hệ Già dù yếu sức mang mang nhẹ/ Trẻ cố ra công gánh gánh đầy. Và chính Bác Hồ cũng thi đua “Bẩy mươi tám tuổi chưa già lắm/ Vẫn vững hai tay việc nước nhà/ Kháng chiến dân ta đang thắng lớn/ Tiến bước ta cùng con em ta.
Tinh thần thi đua ái quốc của Bác được Đảng ta tiếp tục phát huy và nhân lên trong phong trào học tập và làm theo tư tưởng, đạo đức, phong cách Hồ Chí Minh. Nhờ vậy mà phong trào thi đua yêu nước thêm chiều sâu và có sức lan tỏa rộng khắp.
Nguyễn Đức Hòe
