Hồi sinh nghề dệt zèng, giúp nhiều phụ nữ nâng cao đời sống

Sức sống của nghệ thuật zèng

Việc xây dựng các mô hình kinh tế hợp tác phù hợp, gắn với nghề truyền thống, sản vật bản địa, đã và đang mang lại hiệu quả tích cực, giúp đồng bào miền Tây TP Huế thoát nghèo bền vững. Từ những khung cửi đơn sơ, zèng A Lưới không chỉ được xuất hiện tại nhiều sàn diễn thời trang trong nước mà còn vươn ra thị trường quốc tế, khẳng định giá trị văn hóa và tiềm năng kinh tế bền vững của nghề truyền thống này.

Các HTX dệt thổ cẩm zèng trở thành địa điểm thu hút du khách đến A Lưới.

Những tấm vải dệt zèng thổ cẩm của người dân tộc Tà Ôi mang vẻ đẹp hoang sơ của núi rừng với khoảng 76 loại hoa văn khác nhau, mô phỏng những con suối dốc cao, cây cỏ, chim rừng, đồ vật, con người và những ngôi sao trên bầu trời… Chị em phụ nữ đồng bào các dân tộc Tà Ôi ngoài những buổi lao động trên nương rẫy, thời gian còn lại tranh thủ dệt zèng để có thêm thu nhập, góp phần gìn giữ bản sắc văn hóa của dân tộc mình. Điển hình như HTX Thổ cẩm xanh Azakooh khi mới thành lập (năm 2012) chỉ có 15 thành viên. Trải qua 10 năm hoạt động, đến nay HTX đã có gần 130 thành viên, chủ yếu là người Tà Ôi, trong đó có nhiều người cao tuổi.

Đã gần 70 tuổi, hơn 50 năm trước, nghệ nhân Mai Thị Hợp đã tự dệt được một tấm zèng hoàn chỉnh. Nghề dệt zèng cũng từ đó vận vào người bà. Hằng ngày, sau những giờ lao động nhọc nhằn ở ruộng rẫy, bà lại làm bạn với chiếc khung dệt. Hiện nay, nghệ nhân Mai Thị Hợp đang làm Giám đốc HTX Thổ cẩm xanh Azakooh. Bà chia sẻ, từ tấm zèng truyền thống, các sản phẩm của HTX Thổ cẩm xanh AzaKooh ngày càng phong phú, đầy màu sắc, không chỉ mang nét hoa văn truyền thống mà còn tạo ra nét hoa văn hiện đại phù hợp với sự sáng tạo của các nghệ nhân và thị hiếu của khách hàng. Hiện từ zèng có thể sáng tạo ra các sản phẩm áo dài truyền thống, cách tân, áo ghi lê, túi xách, khăn quàng cổ, cà vạt và rất nhiều các sản phẩm làm quà lưu niệm. Các HTX còn nghiên cứu để phát triển thêm các sản phẩm mới lấy zèng làm vật liệu, họa tiết trang trí để đưa giá thành thấp xuống nhưng vẫn tạo được cảm hứng mới lạ cho người tiêu dùng. Bình quân mỗi tấm vải zèng bán ra thị trường có giá từ 300.000 - 500.000 đồng, có loại làm cầu kì, đính cườm và khổ rộng có giá lên tới gần 2 triệu đồng. Ngoài cung cấp cho các thị trường truyền thống ở địa phương, sản phẩm zèng của A Lưới đã được xuất khẩu thường xuyên ra nước ngoài theo đơn đặt hàng.

Nhờ dệt zèng mà nhiều phụ nữ có hoàn cảnh khó khăn xóa được đói nghèo

Giữ di sản để thúc đẩy kinh tế và du lịch

Sản phẩm zèng của các HTX đã xuất hiện trong các hội chợ, triển lãm trong nước, Festival Huế hằng năm và nhiều lần được trưng bày ở nước ngoài như Thái Lan, Pháp, Nga,... Ngoài ra, zèng còn được đưa lên sàn diễn thời trang trong nước và quốc tế, tạo thêm giá trị thương mại và nâng tầm vị thế nghề dệt của đồng bào. Nghề dệt thổ cẩm zèng đã được công nhận là Di sản cấp Quốc gia, đồng thời cũng nằm trong 13 làng nghề tiêu biểu của TP Huế được lựa chọn để bảo tồn lâu dài. Nguồn vốn khuyến công cũng tập trung hỗ trợ các làng nghề dệt zèng đầu tư trang bị máy móc, tổ chức các khóa tập huấn nâng cao năng lực cải tiến mẫu mã sản phẩm, đào tạo nghề với mục đích nâng cao năng lực sản xuất và phát triển thị trường tiêu thụ. Việc mở rộng thị trường tiêu thụ của các HTX là động lực để họ nâng cao năng lực sản xuất, cải tiến mẫu mã sản phẩm zèng. Mặt khác, việc đa dạng hóa sản phẩm từ zèng còn góp phần đáp ứng nhu cầu của thị trường, mang lại sự bền vững cho việc phát triển nghề truyền thống.

Ngoài việc tạo sinh kế cho đồng bào thiểu số, các HTX này đang hướng tới mở rộng kênh bán hàng trên các sàn thương mại điện tử để mặt hàng dệt thổ cẩm zèng ngày càng vươn xa, được nhiều công chúng đón nhận. HTX là đầu mối nhận các đơn đặt hàng của các nhà thiết kế thời trang, chịu trách nhiệm thiết kế mẫu theo yêu cầu của khách hàng, hướng dẫn thành viên sản xuất, kiểm tra chất lượng sản phẩm và giao cho đối tác. HTX được chia thành nhiều bộ phận chuyên môn, ngoài thợ dệt còn có các bộ phận khác phụ trách về kinh tế, kĩ thuật, truyền thông.

HTX dệt zèng đã sáng tạo ra khoảng 30 sản phẩm để làm quà lưu niệm

Không chỉ thế, nhờ vào việc phát triển du lịch cộng đồng ở miền Tây xứ Huế khi khách du lịch ngày càng tìm đến các HTX để mục sở thị và mua sắm các sản phẩm thổ cẩm zèng khá độc đáo của đồng bào. Nhờ đó các HTX dệt zèng đã tạo công ăn việc làm cho nhiều đồng bào thiểu số trên địa bàn. Hiện ở TP Huế có 8 HTX dệt Zèng, với sự tham gia của hàng trăm phụ nữ đồng bào dân tộc thiểu số (nhiều nhất là đồng bào Tà Ôi), vừa giữ được văn hóa truyền thống vừa phát triển kinh tế. Ngoài ra, rất nhiều đồng bào Cơ Tu, Pa Kô, Vân Kiều, Pa Hy đang sinh sống trên địa bàn các A Lưới 1,3,4,5 cũng tham gia học hỏi các HTX để cùng phát triển nghề dệt zèng. Với sự tham gia của nhiều HTX dệt zèng như tiếp thêm sức bật giúp cho bà con dân tộc thiểu số đưa nghề dệt zèng hồi sinh một cách mạnh mẽ, có sự chuyển mình khá rõ nét. Một số bản làng ở A Lưới gần như 100% hộ dân tham gia dệt zèng.

Nghệ nhân cao tuổi Mai Thị Hợp chia sẻ: “Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch đã công nhận nghề dệt zèng của đồng bào Tà Ôi là Di sản văn hóa phi vật thể cấp Quốc gia. Ðể gìn giữ, bảo tồn và phát triển, dệt zèng cần phải “sống” được trong bối cảnh đầy những thách thức như hiện nay. Lớp trẻ cần được truyền dạy kĩ thuật dệt zèng để từ đó thắp lửa tình yêu với nghề truyền thống của dân tộc mình, biết trân quý nghề dệt zèng truyền thống, đồng thời biết cách bảo tồn và làm giàu từ di sản mà ông cha để lại”.

Ông Nguyễn Mạnh Hùng, Chủ tịch xã A Lưới 1 cho biết, các HTX dệt Zèng đã phần nào giải quyết lượng lớn lao động nông nhàn, lao động thời vụ tại địa phương. Đồng thời, giúp địa phương ổn định trật tự, đóng góp xây dựng kinh tế - xã hội và góp phần thực hiện hiệu quả chương trình giảm nghèo. Với sự hỗ trợ của các cấp chính quyền, hoạt động của HTX ngày càng có hiệu quả, tạo công ăn việc làm cho nhiều phụ nữ.