Chợ Viềng Xuân Vụ Bản: Phiên chợ của ký ức, niềm tin và mạch nguồn văn hóa dân tộc

Khi những cánh đào cuối mùa còn vương sắc hồng trong gió xuân miền Bắc, ở vùng đất Vụ Bản (Nam Định) cũ nay là xã Vụ Bản tỉnh Ninh Bình, một phiên chợ đặc biệt được họp giữa đêm để du khách đến chợ “mua may bán rủi”. Không biển hiệu rực rỡ, không lời rao ồn ào, nhưng chợ Viềng Xuân (tên gọi khác của chợ Viềng Phủ) - phiên chợ họp duy nhất một lần trong năm, từ lâu đã trở thành điểm hẹn tâm linh, nơi gửi gắm niềm tin, ước vọng và ký ức văn hóa của bao thế hệ người Việt.

Với người dân vùng châu thổ sông Hồng, đi chợ Viềng đầu năm không chỉ để mua bán, mà là thực hành một nghi thức tinh thần, “mở cửa” cho cả năm mới bình an, hanh thông.

Đầu năm đi chợ cầu may

Phiên chợ họp trong đêm - cuộc hẹn của đất trời và con người

Chợ Viềng Xuân họp từ đêm mùng 7 rạng sáng mùng 8 tháng Giêng âm lịch hàng năm. Khi phần lớn làng quê đã chìm vào giấc ngủ, những con đường dẫn về xã Kim Thái, huyện Vụ Bản (cũ) lại sáng lên bởi ánh đèn xe, dòng người đổ về mỗi lúc một đông. Có người đi từ chập tối, có người vượt cả trăm cây số chỉ để kịp “đi chợ lấy may”.

Không khí chợ Viềng mang một sắc thái rất riêng: se lạnh, mờ sương, nhưng rộn ràng. Người bán không mặc cả gay gắt, người mua cũng không quá so đo hơn thiệt. Bởi ở đây, giá trị lớn nhất không nằm ở món hàng, mà ở ý nghĩa tinh thần gắn với nó.

Theo các thư tịch cổ và văn bia còn lưu lại, chợ Viềng từng được gọi là “chợ Trời”, hình thành từ rất sớm, gắn với đời sống sản xuất nông nghiệp và tín ngưỡng dân gian của cư dân vùng đồng bằng Bắc Bộ. Trải qua bao biến thiên lịch sử, phiên chợ vẫn được duy trì như một dòng chảy bền bỉ của văn hóa làng xã Việt Nam.

Những sạp hàng ở chợ Viềng không cầu kỳ: cây cảnh, nông cụ, đồ đồng, đồ gốm, đồ cổ, đồ thủ công…

“Mua may, bán rủi” - triết lý dân gian giản dị mà sâu sắc

Tương truyền, người đi chợ Viềng thường bảo nhau: Không mua được gì là không may cả năm. Bởi thế, dù chỉ là một cành cây giống, một chiếc cuốc nhỏ, một nắm đất, hay món đồ cũ kỹ mang dấu ấn thời gian, người đi chợ cũng cố mua lấy một thứ để “lấy may cho cả năm làm ăn thuận lợi, mùa màng bội thu”.

Những sạp hàng ở chợ Viềng không cầu kỳ: cây cảnh, nông cụ, đồ đồng, đồ gốm, đồ cổ, đồ thủ công… Tất cả gợi nhắc về một nền văn minh lúa nước, nơi con người sống chan hòa với thiên nhiên và tin vào sự giao cảm giữa trời - đất - người.

Ở đó, hành vi mua bán vượt ra ngoài giá trị vật chất, trở thành nghi thức văn hóa. Người bán coi việc “bán rủi” là bỏ lại những điều không may của năm cũ; người mua tin rằng mình mang về nhà sự khởi đầu mới mẻ, thuận lợi. Một triết lý dân gian mộc mạc, nhưng chứa đựng cách người Việt xưa đối diện với rủi ro, bất trắc bằng niềm tin và sự lạc quan.

Chợ Viềng Xuân gắn với không gian tâm linh của quần thể di tích Phủ Dầy, trung tâm tín ngưỡng thờ Mẫu tiêu biểu của người Việt.

Không gian tâm linh- nơi hội tụ tín ngưỡng và niềm tin cộng đồng

Không thể tách chợ Viềng Xuân khỏi không gian tâm linh của quần thể di tích Phủ Dầy, trung tâm tín ngưỡng thờ Mẫu tiêu biểu của người Việt. Trước hoặc sau khi đi chợ, nhiều người ghé Phủ dâng hương, cầu lộc, cầu phúc, cầu bình an cho gia đình và con cháu.

Với người cao tuổi, chuyến đi chợ Viềng còn là dịp tìm về sự an yên trong tâm thức. Những bước chân chậm rãi giữa dòng người, nén hương trầm trước ban thờ Mẫu, lời khấn nguyện cho bản thân và gia đình mạnh khỏe, bình an, làm ăn thuận lợi; là ước vọng được gửi gắm trọn vẹn trong không gian tinh thần giàu cảm xúc, nơi quá khứ và hiện tại giao thoa.

Giữ chợ - giữ ký ức, giữ hồn cốt văn hóa

Trong nhịp sống hiện đại, khi nhiều lễ hội bị thương mại hóa, chợ Viềng Xuân vẫn giữ được những nét căn bản của một lễ hội dân gian truyền thống: tự nhiên, cộng đồng, không phô trương hình thức. Chính điều đó làm nên giá trị đặc biệt của chợ Viềng, thứ giá trị không thể đo đếm bằng doanh thu, mà bằng ký ức văn hóa và sự gắn bó của người dân quanh vùng.

Những năm gần đây, tỉnh Nam Định và huyện Vụ Bản (cũ) đã có nhiều nỗ lực trong việc tổ chức, quản lý và bảo tồn lễ hội, đồng thời đề xuất công nhận Lễ hội Chợ Viềng Xuân là Di sản văn hóa phi vật thể cấp quốc gia. Đây không chỉ là mong muốn của chính quyền, mà còn là nguyện vọng chung của người dân địa phương, những người đã và đang gìn giữ phiên chợ bồi đắp cho đời sống văn hóa của quê hương mình.

Hướng tới tương lai: Bảo tồn để phát huy

Việc công nhận chợ Viềng Xuân là di sản văn hóa phi vật thể không chỉ mang ý nghĩa tôn vinh, mà còn tạo cơ sở pháp lý và xã hội để bảo tồn, truyền dạy và phát huy giá trị của lễ hội trong đời sống đương đại. Với người cao tuổi, đó là sự khẳng định những giá trị họ từng sống, từng tin, từng gìn giữ vẫn có chỗ đứng xứng đáng trong dòng chảy văn hóa dân tộc.

Chợ Viềng Xuân, vì thế, không chỉ là một phiên chợ đầu năm. Đó là phiên chợ của ký ức, của niềm tin, của những giá trị văn hóa bền bỉ đã nuôi dưỡng tâm hồn người Việt qua nhiều thế hệ. Giữ được chợ Viềng, cũng chính là giữ được một phần hồn cốt của làng quê Bắc Bộ - nơi con người sống chậm, sống nghĩa tình và luôn hướng về điều thiện lành.