Tết Nhảy: Nét văn hoá độc đáo của người Dao

Người Dao tổ chức Tết Nhảy, là dạng lễ hội thể hiện lòng biết ơn “Bàn Vương” và tổ tiên dân tộc Dao. Theo truyền lại, người Dao di cư đến Việt Nam bằng đường biển từ rất xa xưa. Trong chuyến hành trình đi tìm đất sống đó, 12 họ dân tộc Dao lênh đênh trên biển, gặp sóng to, gió lớn, hiểm nguy cận kề. Chẳng ai bảo ai, nhưng tất cả nhất tề cầu khấn tổ tiên và Bàn Vương phù hộ cho cộng đồng tai qua, nạn khỏi. Như có phép màu, lời cầu khấn của họ đã linh ứng, sóng lại yên, biển lại lặng và cộng đồng người Dao cập bến an toàn, chia ra các nhóm sinh sống ở Việt Nam cho đến ngày nay. Kể từ đó, người Dao tổ chức lễ hội Tết Nhảy nhằm thể hiện lòng biết ơn đối với tổ tiên và Bàn Vương, đồng thời cầu xin tổ tiên phù hộ cho gia đình, bản làng mạnh khoẻ, làm ăn tấn tới.

Đối với người Dao, Bàn Vương là vị thần đứng đầu các nhánh tộc, là vị vua tài giỏi, có sức mạnh vô hình, luôn độ trì, giúp đỡ người dân trong cuộc sống. Do đó, Bàn Vương được người Dao kính trọng thờ cúng cùng với tổ tiên, thể hiện lòng biết ơn tổ tiên và Bàn Vương luôn che chở cho con cháu. Người Dao đón Tết từ rất sớm, bắt đầu từ ngày Rằm tháng Chạp, tức ngày 15/12 âm lịch, kéo dài cho đến hết ngày Rằm tháng Giêng. Việc tổ chức Tết Nhảy theo đó nhiều ít, dài ngắn tuỳ thuộc vào lượng gia đình đăng cai, thường được tổ chức vào khoảng từ mùng 1 đến 15 tháng Giêng và được cúng vào buổi sáng. Tết Nhảy tổ chức tại không gian “nhà cái”, được coi là Tết chung của cả vùng, hoặc cả bản.

Để tổ chức Tết Nhảy, gia đình tổ chức đến nhà trưởng họ chuẩn bị lễ vật gồm: 6 cây tre tươi, 6 cây mía, bột nếp, chiêng, trống, chuông nhỏ, các loại kiếm và gậy bằng gỗ. Mời khoảng 3 đến 4 thầy cúng giỏi để thực hiện các nghi lễ. Gia đình đăng cai phải mời thầy lập ban thờ, bày biện đồ cúng mời Bàn Vương, thần thánh, tổ tiên về dự lễ, tổ chức cho con cháu học nhảy và đọc sách. Lễ cúng chuẩn bị đầy đủ thịt và bánh. Bánh thường do người Dao làm 2 loại, bánh ống và bánh dày, bánh ống gói bằng lá, quận chặt hai đầu; bánh dày phải giã nhuyễn và luyện cho dẻo nhưng không được nát. Ban thờ đặt đúng góc tường của gian nhà ngoài, chính giữa ban thờ đặt bát hương cùng 2 bức tranh dán tường tượng trưng cho tổ tiên theo từng thứ bậc. Khi thắp hương cúng tổ tiên, đem chiếc ghế gỗ ra để các vật thờ lên đó. Ngoài ra, người Dao còn luộc trứng gà để sẵn trong nhà, mỗi khi trẻ em đến chơi thì mang ra mừng tuổi.

Các điệu nhảy múa trong lễ Tết Nhảy của người Dao.

Tết Nhảy là nghi lễ cổ, phản ánh sâu đậm tín ngưỡng của người Dao, đối với Bàn Vương mà người Dao coi như là thuỷ tổ. Lễ Tết Nhảy cũng là thời điểm để hội tụ dòng họ, mọi người gặp gỡ chúc tụng nhau, là ngày vui của toàn cộng đồng. Tuy quy mô không lớn, nhưng với cộng đồng người Dao lại mang nhiều ý nghĩa, là sợi chỉ gắn kết cộng đồng dân tộc Dao bền chặt bao đời nay. Các nghi lễ trong Tết Nhảy và những vật dụng, thực phẩm dùng trong lễ Tết được chuẩn bị chu đáo với lòng thành kính cao nhất. Một nghi thức không thể thiếu trong Tết Nhảy, đó là mọi người đều tham gia những điệu múa truyền thống như: Múa cờ, múa tế rùa, múa kiếm, múa chuông... Một tốp nam nữ thanh niên theo sự hướng dẫn của thầy cả sẽ tổ chức nhảy 14 điệu diễn mở đường, bắc cầu đưa đón tổ tiên, thần linh về dự Tết, sau khi đường đã được mở, là lúc tổ tiên về; điệu chào bố mẹ, tổ tiên đã khuất là nhảy một chân, đầu cúi, ngón tay trỏ giơ cao; điệu nhảy cưỡi ngựa diễn tả việc tổ tiên cưỡi ngựa về ăn Tết; điệu nhảy múa mời tiên nương, tiểu nữ giáng trần được diễn tả mô phỏng các tiên nương cưỡi hạc bay về; điệu múa mời tổ sư thầy cả về dự Tết diễn tả kiểu đi của hổ… Khi múa, ông thầy múa đi trước, theo sau là một tốp thanh niên (khoảng 10 người) nối tiếp nhau vừa đi, vừa diễn tả các động tác múa minh họa, cùng với tiếng trống, tiếng cồng, tiếng chiêng và tiếng hú, tiếng hò vang tạo thành không khí tưng bừng, nhộn nhịp làm rung động cả vùng núi rừng.

Người Dao tin tưởng rằng, mỗi điệu nhảy, múa đều có tính hình tượng cao, diễn tả cảnh thần linh, tổ tiên về hạ giới dự Tết với con cháu, để cùng con cháu thụ hưởng những thành quả lao động của một năm. Đồng thời mong muốn tổ tiên tiếp tục phù hộ độ trì, chống đỡ thiên tai, dịch họa để con cháu làm ăn gặp nhiều may mắn, trồng được nhiều quế, nuôi được nhiều trâu, bò, lợn, gà. Bên cạnh đó là cầu mong đón một năm mới bình an, hạnh phúc, quốc thái dân an. Sau khi cúng tổ tiên xong, con cháu phải tắm rửa cho sạch mình để cùng tổ tiên ăn Tết. Màn tắm than chính là một điểm nhấn độc đáo, đó là một số đàn ông được Bàn Vương ban cho sức mạnh, nhảy vào than lửa đang cháy, tung than lửa vào mình và xung quanh mà không hề hấn đến sức khoẻ, tính mạng. Con cháu đồng thời cũng nhảy múa quanh đống lửa. Trong suốt thời gian nhảy, chủ nhà mổ lợn, gói bánh để đãi khách. Bà con vừa cúng, vừa uống rượu, ăn cỗ, múa hát thay phiên nhau liên tục trong mấy ngày liền.

Nghi lễ Tết Nhảy là nghi lễ độc đáo, riêng có, có ý nghĩa sâu sắc trong đời sống tinh thần của cộng đồng người Dao. Vì thế, bà con luôn trân trọng, gìn giữ từ đời này sang đời khác.