Giữ hồn tơ lụa Cổ Chất: Khi tiếng thoi còn neo ký ức

Làng lụa Cổ Chất thuộc xã Phương Định, huyện Trực Ninh (tỉnh Nam Định cũ), hình thành và phát triển mạnh từ cuối thế kỷ XIX. Theo tư liệu của Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch Nam Định, nghề ươm tơ dệt lụa nơi đây từng phát triển sầm uất, sản phẩm không chỉ tiêu thụ trong nước mà còn theo chân thương nhân người Hoa xuất sang nhiều thị trường châu Á đầu thế kỷ.

Có thời, bước qua cổng làng Cổ Chất là bước vào một không gian của âm thanh và ánh sáng. Tiếng thoi lách cách như nhịp tim đều đặn. Tiếng guồng tơ quay rì rì suốt ngày đêm. Những sân gạch đỏ au phủ trắng tơ phơi. Những hiên nhà hong lụa trong nắng. Người mua kẻ bán, gánh gồng tấp nập như phiên chợ hội.

Theo các tư liệu địa phương, nghề ươm tơ dệt lụa ở Cổ Chất phát triển mạnh từ cuối thế kỷ XIX, đầu thế kỷ XX. Sản phẩm từng theo chân thương lái đi khắp Bắc - Trung - Nam và xuất sang một số thị trường châu Á. Có giai đoạn, cả làng có hàng trăm khung cửi hoạt động, tạo sinh kế cho phần lớn hộ dân. Lụa Cổ Chất khi ấy không chỉ là một mặt hàng - mà là niềm tự hào. Là biểu tượng của sự khéo léo, tinh tế và nếp sống cần mẫn của người dân đồng bằng Bắc Bộ.

Thế nhưng, theo thống kê của UBND xã Phương Định giai đoạn gần đây, số hộ còn duy trì nghề dệt thủ công chỉ còn vài chục, trong đó số hộ thực hiện đầy đủ quy trình ươm tơ - se sợi - dệt tay từ 100% tơ tằm tự nhiên còn ít hơn . So với thời cao điểm hàng trăm khung cửi hoạt động, con số ấy khiến nhiều người không khỏi chạnh lòng.

Lụa Cổ Chất không chạy theo thị hiếu bằng pha trộn sợi tổng hợp hay sản xuất công nghiệp đại trà. Những người thợ còn bám nghề vẫn trung thành với tơ tằm tự nhiên. Từ những kén tằm được ươm thành sợi tơ nõn óng ả, se thành chỉ, rồi dệt thành lụa, đũi, gấm… tất cả là kết tinh của sự kiên nhẫn và kỹ nghệ truyền đời.

Theo các nghiên cứu về vật liệu dệt may, sợi tơ tằm có thành phần chính là protein fibroin, cấu trúc gần gũi với da người, có khả năng hút ẩm tốt (độ hút ẩm có thể đạt khoảng 11%), thoáng khí, giữ ấm vào mùa lạnh và tạo cảm giác mát vào mùa nóng.

Khoác lên mình chiếc áo lụa tơ tằm, cảm giác nhẹ tênh như làn sương sớm. Lụa không chỉ là trang phục; đó là chất liệu biết “thở”, biết nâng niu cơ thể. Có lẽ vì thế mà trong nếp sống truyền thống, lụa từng được dùng may áo dài, áo lễ cho tầng lớp quyền quý, trở thành biểu tượng của sự thanh nhã và tinh tế.

Nhưng cái nghề đẹp ấy đang đối mặt nhiều thử thách. Lớp trẻ rời quê học tập, làm việc tại các khu công nghiệp; người ở lại cần công việc ổn định, thu nhập đều đặn hơn. Nghề dệt thủ công đòi hỏi sự tỉ mỉ, bền bỉ và tình yêu sâu nặng với từng sợi tơ, trong khi giá thành cao khiến sản phẩm khó cạnh tranh với hàng công nghiệp giá rẻ.

Theo báo cáo của ngành công thương địa phương, làng nghề truyền thống ở Nam Định nói chung đang được khuyến khích gắn với phát triển du lịch trải nghiệm và xây dựng thương hiệu OCOP để tăng giá trị sản phẩm. Tuy nhiên, với những làng nghề quy mô nhỏ như Cổ Chất, bài toán nhân lực và thị trường vẫn là nỗi trăn trở lớn.

Những năm gần đây, số hộ còn duy trì dệt lụa thủ công chỉ còn vài chục và số hộ giữ trọn vẹn quy trình ươm - se - dệt từ 100% tơ tằm tự nhiên còn ít hơn nữa. So với thời cao điểm hàng trăm khung cửi đỏ lửa, con số ấy khiến người ta không khỏi se lòng.

Một người thợ dệt ngoài 60 tuổi tâm sự: giữ được một người thợ thủ công bây giờ khó lắm. Mỗi tấm lụa là hàng giờ lao động âm thầm, là tiếng thoi đưa thay cho lời tự sự của thời gian. Lụa đắt: đắt vì nguyên liệu quý, vì công sức, vì cả một lớp người đang gồng mình gìn giữ tinh hoa cha ông.

Giữ một sợi tơ - Giữ lấy hồn làng

Lụa Cổ Chất vẫn trung thành với quy trình cổ truyền: ươm tơ từ kén tằm, se sợi, dệt tay hoàn toàn từ tơ tằm tự nhiên. Không pha sợi tổng hợp để hạ giá thành. Không chạy theo màu sắc công nghiệp chói lòa. Mỗi tấm lụa là kết tinh của thời gian và của sự nhẫn nại.

Khoác lên mình chiếc áo lụa Cổ Chất, chị Dương Minh Phương, du khách đến từ Hà Nội chia sẻ: Tôi có cảm giác như khoác một làn sương sớm. Nhẹ tênh. Thanh khiết. Tinh tế mà không phô trương. Có lẽ vì vậy mà trong truyền thống, lụa từng được dùng may áo dài, áo lễ cho tầng lớp quyền quý. Người xưa tin rằng lụa thật khiến dáng người hiền hòa hơn, tâm tính cũng dịu lại…

Giữa nhịp sống hiện đại, có lẽ điều làng lụa Cổ Chất cần không chỉ là sự hỗ trợ chính sách, mà còn là sự lựa chọn từ mỗi người tiêu dùng. Chọn một tấm lụa thật, 100% tơ tằm, dệt thủ công - cũng là chọn giữ lại một tiếng thoi, một mái nhà còn đỏ lửa nghề. Bởi có những giá trị không thể đo bằng tiền.

Lụa có thể mong manh, nhưng hồn làng thì không được phép đứt sợi. Làng nghề không chỉ làm ra sản phẩm. Làng nghề giữ hồn đất, giữ ký ức, giữ bản sắc văn hóa vùng châu thổ sông Hồng. Một tấm lụa Cổ Chất không đơn thuần là vải vóc - đó là lịch sử được dệt bằng đôi bàn tay người Việt.

Bài: Lê Hà Phương

Ảnh: Làng lụa Cổ Chất

Trình bày: Lê Hà