Tại Việt Nam, tỷ lệ mắc đái tháo đường đang tăng nhanh ở cả người trẻ. Điều tra toàn quốc của Bệnh viện Nội tiết Trung ương cho thấy: Năm 2002, tỷ lệ mắc bệnh là 2,7%; đến năm 2012 tăng gấp đôi lên 5,4%. Năm 2020, tỷ lệ mắc đạt 7,3%, trong khi tỷ lệ tiền đái tháo đường lên tới 17,8%.
Đáng lo ngại, hơn 60% người mắc bệnh chưa được chẩn đoán, và hơn một nửa người trưởng thành chưa từng xét nghiệm đường huyết. Nhiều người chỉ phát hiện bệnh khi đã xuất hiện biến chứng tim mạch, mắt, thận, bàn chân… ảnh hưởng nặng nề đến sức khỏe và tinh thần.
 |
| Thường xuyên kiểm tra đường huyết ở bệnh nhân đái tháo đường. Ảnh: Minh hoạ |
Năm 2025, IDF chọn chủ đề "Bệnh đái tháo đường và sự khỏe mạnh toàn diện", kêu gọi cộng đồng cùng hành động để kiểm soát căn bệnh đang đe dọa sức khỏe toàn cầu, đồng thời nhấn mạnh vai trò hợp tác giữa cá nhân, cộng đồng và hệ thống y tế.
Các chuyên gia khuyến cáo, người bệnh cần khám định kỳ tại các cơ sở chuyên khoa nội tiết, được tư vấn, điều chỉnh phác đồ, phát hiện sớm biến chứng và hỗ trợ tâm lý. Nhiều bệnh viện như Bệnh viện Nội tiết Trung ương đang triển khai mô hình chăm sóc toàn diện, kết hợp điều trị, dinh dưỡng, tập luyện và tư vấn tinh thần, giúp người bệnh kiểm soát đường huyết hiệu quả và sống khỏe mỗi ngày.
Người cao tuổi nhóm có nhiều nguy cơ biến chứng nghiêm trọng
Đái tháo đường (ĐTĐ) là bệnh mạn tính có xu hướng gia tăng toàn cầu và đã trở thành một gánh nặng lớn ở Việt Nam. Các ước tính quốc tế cho thấy số người trưởng thành (20-79 tuổi) sống chung với ĐTĐ ở Việt Nam đã tăng trong những năm gần đây (IDF ước tính hàng triệu người trưởng thành bị ĐTĐ). Đáng lưu ý, tỷ lệ mắc bệnh cao nhất thường gặp ở nhóm tuổi cao - nhóm có nhiều nguy cơ biến chứng nghiêm trọng như bệnh tim mạch, suy thận, mù lòa và cắt cụt chi.
Bộ Y tế và các bệnh viện chuyên khoa liên tục cảnh báo: tỷ lệ mắc ĐTĐ ở Việt Nam đang gia tăng nhanh, đồng thời bệnh có xu hướng “trẻ hoá” nhưng ảnh hưởng nặng nhất vẫn tập trung ở người cao tuổi.
Vì sao người cao tuổi dễ bị ảnh hưởng nặng?
Sự cộng hưởng của nhiều bệnh mạn tính: Người cao tuổi thường mắc nhiều bệnh nền (tăng huyết áp, rối loạn lipid, bệnh tim mạch), làm tăng nguy cơ biến chứng ĐTĐ.
Giảm chức năng sinh lý và miễn dịch: Suy giảm chức năng thận, thị lực, tuần hoàn làm tăng xác suất biến chứng nặng.
Dễ bị hạ đường huyết và dinh dưỡng kém: Ở người lớn tuổi, điều chỉnh điều trị cần cá thể hóa vì dễ rơi vào hạ đường huyết do ăn uống thất thường hoặc phối hợp nhiều thuốc.
Bộ trưởng Bộ Y tế Đào Hồng Lan (phát biểu trong sự kiện hưởng ứng Ngày Thế giới phòng chống ĐTĐ): nhấn mạnh rằng ĐTĐ “hoàn toàn có thể dự phòng được nếu mọi người quan tâm đến khẩu phần ăn hàng ngày và tăng cường hoạt động thể lực”.
TS.BS Phan Hoàng Hiệp - Giám đốc Bệnh viện Nội tiết Trung ương (khai mạc lễ mít-tinh hưởng ứng Ngày Thế giới phòng chống ĐTĐ): nêu bật mức độ nghiêm trọng của ĐTĐ và yêu cầu tăng cường sàng lọc, phát hiện sớm để tránh biến chứng.
Nguy cơ chính và dấu hiệu cần cảnh báo ở người cao tuổi
Các nguy cơ: tuổi cao, thừa cân/béo phì, ít vận động, tiền sử gia đình, chế độ ăn nhiều tinh bột/đường/đồ ăn chế biến sẵn, tăng huyết áp, rối loạn lipid.
Dấu hiệu cảnh báo: khát nhiều, tiểu nhiều, mệt mỏi, sụt/ tăng cân bất thường, vết thương lâu lành, nhìn mờ. Ở người cao tuổi, triệu chứng có thể kín đáo hơn - vì vậy sàng lọc định kỳ quan trọng.
|
| Người cao tuổi cần đi khám và tư vấn về kiểm soát bệnh đái tháo đường thường xuyên. Ảnh T.L |
Hướng dẫn phòng ngừa
Sàng lọc định kỳ: người trên 60 tuổi nên được đo đường huyết (HbA1c hoặc glucose tĩnh mạch/nồng độ glucose lúc đói) ít nhất 1 lần/năm hoặc theo chỉ dẫn bác sĩ; người có yếu tố nguy cơ cần sàng lọc thường xuyên hơn.
Dinh dưỡng hợp lý: giảm đường tinh luyện, tăng trái cây, rau, ngũ cốc nguyên hạt, kiểm soát khẩu phần để giữ cân nặng hợp lý. Bộ Y tế và chuyên gia đều nhấn mạnh vai trò khẩu phần và vận động trong phòng bệnh.
Tăng hoạt động thể lực: đi bộ, tập dưỡng sinh, tập thăng bằng (an toàn cho người cao tuổi) -ít nhất 150 phút hoạt động vừa phải mỗi tuần, điều chỉnh theo khả năng.
Kiểm soát các yếu tố đồng hành: huyết áp, mỡ máu, ngưng hút thuốc, hạn chế rượu bia.
Giáo dục bệnh nhân và gia đình: nhận biết dấu hiệu cảnh báo, cách sử dụng thuốc, xử trí hạ đường huyết tại nhà, cách chăm sóc vết loét chân. Các chương trình tuyên truyền của BV Nội tiết và cơ sở y tế địa phương thường được tổ chức vào dịp Ngày Thế giới ĐTĐ.
Chăm sóc và quản lý đặc hiệu cho người cao tuổi mắc ĐTĐ
Cá thể hóa mục tiêu điều trị: không phải tất cả người cao tuổi cần HbA1c <7% mục tiêu phải cân bằng giữa lợi ích lâu dài và nguy cơ hạ đường huyết. Bác sĩ chuyên khoa sẽ điều chỉnh mục tiêu dựa trên tình trạng chức năng, bệnh kèm theo, tuổi thọ dự kiến và nguy cơ hạ đường huyết.
Ưu tiên tránh hạ đường huyết: do hạ đường huyết nặng ở người lớn tuổi có thể gây té làm gãy xương, suy giảm nhận thức và tử vong, cần theo dõi chặt chẽ liều thuốc, nhất là insulin hoặc sulfonylurea.
Quản lý dinh dưỡng chuyên biệt: đánh giá tình trạng dinh dưỡng (suy dinh dưỡng cũng là vấn đề phổ biến ở một số người cao tuổi mắc ĐTĐ), đảm bảo chế độ đủ calo và protein, song song kiểm soát đường huyết. (Nghiên cứu tại Bệnh viện Nội tiết có báo cáo về tình trạng dinh dưỡng của người cao tuổi mắc ĐTĐ).
Khám tầm soát biến chứng đều đặn: mắt (đo võng mạc), thận (bạch cầu niệu/creatinine/albumin niệu), thần kinh ngoại vi (kiểm tra cảm giác chân), tim mạch. Phát hiện sớm giúp can thiệp kịp thời.
Mạng lưới gia đình và cộng đồng: gia đình cần tham gia chăm sóc, nhắc uống thuốc, đưa kiểm tra định kỳ, xử trí vết thương nhỏ và đưa đi khám khi có dấu hiệu bất thường. Các trạm y tế cơ sở phải được trang bị kiến thức và hướng dẫn quản lý ban đầu cho người cao tuổi.
Thông điệp dành cho người cao tuổi và gia đình
Đái tháo đường là bệnh có thể phòng ngừa và kiểm soát tốt nếu phát hiện sớm và chăm sóc đúng cách, điều này đặc biệt quan trọng với người cao tuổi, nhóm có nguy cơ biến chứng cao. Gia đình, cộng đồng và hệ thống y tế cần phối hợp: sàng lọc định kỳ, dinh dưỡng hợp lý, vận động phù hợp, kiểm soát bệnh kèm theo và chăm sóc cá thể hóa. Hành động sớm sẽ cứu thị lực, giảm nguy cơ suy thận, giảm tỉ lệ cắt cụt chi và nâng cao chất lượng sống cho người cao tuổi.
