Đại biểu Quốc hội Nguyễn Thanh Bình: Người cao tuổi vừa là chủ thể nòng cốt, vừa là đối tượng thụ hưởng chính sách

Sáng ngày 4/8/2026, tại Kỳ họp không thường lệ lần thứ Nhất, Quốc hội khóa XVI, Quốc hội nghe trình bày các tờ trình, báo cáo về 02 nội dung thuộc lĩnh vực quốc phòng và thảo luận tại tổ về 03 dự án luật: Luật Phòng, chống phổ biến vũ khí hủy diệt hàng loạt; Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của 09 luật về quân sự, quốc phòng; và Luật Phổ biến, giáo dục pháp luật (sửa đổi).

Nâng cao hiệu quả GDPBPL cho người dân

Tập trung vào việc bảo vệ quyền lợi và nâng cao hiệu quả PBGDPL cho người dân, đặc biệt đối với “nhóm đối tượng đặc thù là người cao tuổi”, đại biểu Nguyễn Thanh Bình nhất trí cao về sự cần thiết và thời điểm cần sửa đổi luật.

Đại biểu Quốc hội Nguyễn Thanh Bình, Chủ tịch Hội Người cao tuổi Việt Nam góp ý vào dự án luật Phổ biến, giáo dục pháp luật, sáng ngày 4/8

Đúc rút được từ quá trình thực tiễn công tác hội và lắng nghe ý kiến của cử tri, Chủ tịch Hội Người cao tuổi Việt Nam đề nghị bổ sung 04 vấn đề vào dự án luật, đó là:

Thứ nhất, thực tiễn khâu “tổ chức thực thi pháp luật vẫn là khâu yếu” đúng với nhận định của Đảng. Sau 13 năm thi hành Luật, một nghịch lý rất rõ: Luật ban hành rất nhiều nhưng ý thức thượng tôn pháp luật trong một bộ phận Nhân dân chưa chuyển biến tương xứng. Có những vụ việc khiếu kiện kéo dài, tranh chấp phức tạp tại cơ sở xảy ra chỉ vì người dân “đói” thông tin pháp luật chính thống hoặc hiểu sai quy định. Việc sửa Luật lần này chính là tạo sự chủ động trong truyền thông chính sách ngay từ khâu dự thảo để tạo sự đồng thuận sâu rộng trong xã hội trước khi luật được áp dụng.

Thứ hai, về nhu cầu bức thiết của các nhóm đối tượng đặc thù, đặc biệt là người cao tuổi. Với tư cách là Chủ tịch Hội Người cao tuổi Việt Nam, đại biểu Nguyễn Thanh Bình nhận thấy rất bức xúc, khi người già đang là “đích nhắm” của nhiều loại hình lừa đảo công nghệ cao, lừa đảo đa cấp hay những rắc rối về thừa kế, an sinh xã hội. Trong khi đó, Luật PBGDPL năm 2012 mới chỉ liệt kê 06 nhóm đối tượng ưu tiên, mà chưa bao quát được sự thay đổi của cơ cấu dân số và các nhóm yếu thế mới, trong đó người cao tuổi cần được bổ sung vào nhóm yếu thế phải có sự bảo vệ của luật pháp. Việc dự thảo Luật lần này chính thức đưa “người cao tuổi” vào nhóm đối tượng đặc thù được ưu tiên tại khoản 2 Điều 3 và khoản 6 Điều 16 là một quyết sách rất nhân văn, đảm bảo quan điểm “không để ai bị bỏ lại phía sau” trong tiến trình tiếp cận pháp luật.

Thứ ba, sự lạc hậu của phương thức phổ biến trước sự bùng nổ của kỷ nguyên số. Thực tế hiện nay, người dân từ thành thị đến nông thôn đang thay đổi hoàn toàn cách tiếp cận thông tin qua các nền tảng: Zalo, Facebook, TikTok và ứng dụng trí tuệ nhân tạo (AI). Tuy nhiên, Luật hiện hành vẫn còn mang nặng tính truyền thống, xơ cứng, chưa có hành lang pháp lý cho việc chuyển đổi số hay ứng dụng trí tuệ nhân tạo trong PBGDPL. Đây là một “khoảng trống” lớn khiến công tác PBGDPL chưa theo kịp nhu cầu của người dân và doanh nghiệp trong môi trường số.

Thứ tư, “cơn khát” về cơ chế và nguồn lực thực chất tại cơ sở. Một chi tiết rất đáng chú ý trong Tờ trình là dù Luật chưa quy định, nhưng thực tế đã có tới 1.293 đơn vị cấp xã tự phát lập Hội đồng phối hợp PBGDPL để giải quyết nhu cầu thực tế. Điều này cho thấy nhu cầu tự thân về tiếp cận pháp luật của cộng đồng ở cơ sở là rất lớn và chính đáng, nhưng họ lại đang thiếu một hành lang pháp lý đồng bộ và nguồn kinh phí tương xứng. Hiện nay, kinh phí PBGDPL cho các đối tượng đặc thù thường bị lồng ghép chung chung, dẫn đến tình trạng triển khai mang tính hình thức, thiếu nguồn lực bảo đảm, làm giảm hiệu quả thực tiễn.

“Vai trò kép” của lực lượng người cao tuổi

Bên cạnh đó, đại biểu tán thành cao về Dự thảo Luật quy định (tại khoản 2 Điều 3 và khoản 6 Điều 16) chính thức bổ sung “người cao tuổi” vào nhóm đối tượng đặc thù được ưu tiên PBGDPL. Vì đây là nhóm đối tượng có tỷ lệ ngày càng lớn trong dân số (hiện có khoảng 17 triệu người, chiếm gần 17% dân số), có vai trò quan trọng trong việc giáo dục con cháu và giữ gìn trật tự xã hội tại địa phương. Tuy nhiên, do rào cản về sức khỏe và khả năng tiếp cận công nghệ, họ thường gặp khó khăn trong việc cập nhật các quy định pháp luật mới. Nếu chỉ đặt người cao tuổi ở vị trí “đối tượng đặc thù được ưu tiên” tại Điều 16 thì chúng ta mới chỉ nhìn thấy một nửa vấn đề, sự hỗ trợ mang tính thụ động.

Buổi thảo luận tại Tổ 9 gồm Đoàn đại biểu Quốc hội thành phố Cần Thơ, Đoàn đại biểu Quốc hội tỉnh Lai Châu và Đoàn đại biểu Quốc hội tỉnh Hà Tĩnh.

Để vừa làm rõ đặc điểm ưu thế, vừa phát huy tối đa vai trò của NCT trong kỷ nguyên mới, đại biểu Nguyễn Thanh Bình đề nghị nên cơ cấu lại người cao tuổi theo hướng “Vai trò kép”: vừa là đối tượng thụ hưởng chính sách (do rào cản về sức khỏe, công nghệ), vừa là chủ thể nòng cốt thực hiện PBGDPL (nhờ tri thức, uy tín và kinh nghiệm thực tiễn). Cụ thể, việc cơ cấu nên được thực hiện qua 03 nhóm giải pháp pháp lý sau:

Một là, khẳng định tư cách “Chủ thể thực hiện” trong chính sách của Nhà nước (Điều 3): Thay vì chỉ liệt kê NCT là nhóm yếu thế cần trợ giúp, cần bổ sung 01 khoản riêng (khoản 6) vào chính sách của Nhà nước tại Điều 3, như sau: “Khuyến khích, tạo điều kiện và có chính sách đãi ngộ phù hợp để người cao tuổi có uy tín, kinh nghiệm và kiến thức pháp luật tham gia công tác phổ biến, giáo dục pháp luật và hòa giải ở cơ sở.”

Điều này giúp thể chế hóa quan điểm của Đảng về việc phát huy trí tuệ, kinh nghiệm của NCT trong việc xây dựng văn hóa tuân thủ pháp luật, giúp làm rõ “vai trò kép” của NCT và tạo đột phá trong việc đa dạng hóa nguồn lực xã hội cho công tác PBGDPL theo đúng tinh thần Nghị quyết 27-NQ/TW (khóa XIII) về xây dựng Nhà nước pháp quyền XHCN trong thời kỳ mới.

Hai là, cụ thể hóa vai trò của NCT trong lực lượng thực hiện tại Điều 33, 34 dự thảo Luật, cụ thể:

Trong Dự thảo Luật, “người có uy tín tại cộng đồng” đã được đưa vào đội ngũ tuyên truyền viên pháp luật tại Điều 34. Tuy nhiên, để làm rõ ưu thế của NCT, đại biểu Nguyễn Thanh Bình đề xuất:

Tại Điều 34: Quy định rõ việc ưu tiên chọn NCT có uy tín, kinh nghiệm tham gia đội ngũ Tuyên truyền viên pháp luật tại cơ sở. Tiếng nói của họ thường có sức nặng và sự thấu đáo, giúp giảm thiểu các xung đột pháp lý ngay từ khi mới phát sinh thông qua hòa giải. Nội dung bổ sung tại khoản 1 như sau:

“Tuyên truyền viên pháp luật là già làng, trưởng bản, người cao tuổi có uy tín, kinh nghiệm, người có uy tín trong cộng đồng, có kiến thức, am hiểu về pháp luật và được cơ quan có thẩm quyền lựa chọn tham gia phổ biến, giáo dục pháp luật ở cơ sở”.

Theo lý giải của đại biểu Nguyễn Thanh Bình, nhằm xác lập vị thế pháp lý rõ ràng, đưa cụm từ “Người cao tuổi có uy tín, kinh nghiệm” vào khoản 1 giúp nhóm đối tượng này có một định danh chính thức trong Luật, thay vì chỉ nằm chung trong khái niệm “người có uy tín trong cộng đồng” như Dự thảo.

Bên cạnh đó, giúp cụ thể hóa chính sách “Ưu tiên” để các địa phương khi lựa chọn tuyên truyền viên tại cơ sở phải xem xét nhóm NCT như một ưu tiên hàng đầu do những ưu thế đặc thù của họ. Đồng thời, gắn kết thực tiễn giữa “Phổ biến” với “Hòa giải” là nhiệm vụ mà hiện nay NCT đang đảm nhận. Điều này giúp chuyển hóa tiếng nói của NCT thêm sức nặng và thấu đáo, giúp hóa giải xung đột pháp lý ngay từ khi mới phát sinh. Tạo sự đồng bộ trong hệ thống luật.

Việc bổ sung này, theo đại biểu sẽ tạo sự kết nối hoàn hảo với quy định tại Điều 16: Người cao tuổi là đối tượng thụ hưởng đặc thù, Điều 3: Chính sách khuyến khích NCT tham gia PBGDPL (đã kiến nghị bổ sung ở trên) và Điều 31 về trách nhiệm của các cấp Hội NCT trong việc quản lý và phát huy lực lượng này.

Việc chỉnh lý này không chỉ giúp Điều 34 trở nên kín kẽ hơn mà còn thể hiện được sự tôn trọng và trọng dụng trí tuệ của các bậc cao niên, biến họ thành “cánh tay nối dài” hiệu quả nhất của Nhà nước pháp quyền tại từng thôn, bản, tổ dân phố, đồng thời phù hợp với chủ trương của Đảng, Nhà nước về phát triển nguồn lực NCT trong kỷ nguyên mới.

Góp ý vào Điều 35: “Chuyên gia, người có trình độ chuyên môn tham gia phổ biến, giáo dục pháp luật”. Đại biểu Nguyễn Thanh Bình cho rằng, một trong những bất cập của Luật năm 2012 là chưa thu hút được đội ngũ chuyên gia, nhà khoa học có kiến thức pháp lý chuyên sâu tham gia PBGDPL.

Do đó, việc quy định cụ thể đối tượng là cựu thẩm phán, luật sư, cán bộ pháp luật đã nghỉ hưu sẽ tạo hành lang pháp lý để các cơ quan nhà nước chủ động mời gọi lực lượng này vào các hoạt động có tính chuyên môn cao. Xác lập vai trò “người thầy già” cho thế hệ trẻ: Nội dung bổ sung không chỉ dừng lại ở việc PBPL mà còn mở rộng sang vai trò “đào tạo, bồi dưỡng, truyền đạt kinh nghiệm”. Giúp giải quyết bài toán về chất lượng đội ngũ tuyên truyền viên cấp cơ sở vốn còn hạn chế về kỹ năng và kiến thức thực tế.

Quy định này còn tương thích với định hướng xã hội hóa: Việc quy định tham gia “tư vấn pháp luật miễn phí” là hình thức thực chất nhất của xã hội hóa PBGDPL, giúp người dân (đặc biệt là nhóm yếu thế) được tiếp cận dịch vụ pháp lý chất lượng mà không tốn kém. Hoàn thiện cấu trúc “Vai trò kép”: Việc bổ sung này, cùng với các kiến nghị trước đó tại Điều 3 và Điều 34, sẽ tạo thành một trục xuyên suốt trong luật: Điều 3 Khẳng định chính sách chung của Nhà nước về việc trọng dụng NCT; Điều 34: Phát huy uy tín của NCT ở cấp độ phong trào cộng đồng và Điều 35: Khai thác trí tuệ chuyên sâu của NCT ở cấp độ chuyên gia thực hành pháp luật.

“Việc chỉnh lý như trên sẽ chuyển Điều 35 từ một quy định có tính ‘mở’ chung chung thành một công cụ hữu hiệu để các cấp Hội NCT phối hợp với ngành Tư pháp phát huy tối ưu kho tàng kinh nghiệm của những người đi trước, đóng góp cho sự nghiệp xây dựng Nhà nước pháp quyền XHCN”.

Trách nhiệm đặc thù của Hội NCT qui định tại Điều 31

Cũng trong phiên thảo luật tại tổ về dự án luật PBGDPL, đại biểu Nguyễn Thanh Bình còn góp ý thêm về chính sách PBGDPL cho đối tượng đặc thù qui định tại Điều 17; Về truyền thông chính sách (Chương II, Mục 4); Nguồn lực bảo đảm (Điều 36).

Đặc biệt, đại biểu Nguyễn Thanh Bình đề nghị rõ trách nhiệm đặc thù của Hội Người cao tuổi được quy định tại Điều 31: “Nhóm 1: Tổ chức chính trị - xã hội - nghề nghiệp; Nhóm 2: Tổ chức xã hội - nghề nghiệp về pháp luật; Nhóm 3: Cơ quan, tổ chức khác.

“Theo cách phân loại này, Hội NCT hiện đang được xếp vào nhóm “Cơ quan, tổ chức khác”. Vì thuật ngữ “Tổ chức chính trị - xã hội - nghề nghiệp” thường dùng để chỉ các tổ chức như: Hội Luật gia, Hội Nhà báo... chứ không mặc định bao hàm Hội NCT”, đại biểu Nguyễn Thanh Bình lập luận.

Việc chưa được định danh rõ dẫn đến hệ quả: Dù NCT đã được đưa vào danh sách đối tượng đặc thù được ưu tiên tại Điều 16, nhưng tổ chức đại diện cho họ là Hội NCT lại chưa có một địa vị pháp lý riêng biệt về trách nhiệm và quyền hạn trong Điều 31. Hoặc nếu hiểu Hội NCT được gộp chung vào nhóm “tổ chức khác” ở khoản 3 Điều 31 có thể dẫn đến thiếu nội dung cụ thể về nguồn lực, điều kiện bảo đảm và cơ chế phối hợp riêng cho Hội NCT khi thực hiện PBGDPL cho hội viên.

Với chủ trương cải cách và sắp xếp lại các tổ chức hiện nay, việc Hội NCT chưa được định danh cụ thể trong Điều 31 là một “khoảng trống pháp lý”.

Để phát huy vai trò của Hội cần xác lập một điều khoản riêng quy định trách nhiệm đặc thù của Hội NCT trong việc PBGDPL cho đối tượng đặc thù đã được quy định tại Điều 16. Việc hiện hữu bằng tên gọi cụ thể trong Luật sẽ là cơ sở pháp lý cao nhất để Hội có điều kiện tham gia sâu hơn vào công tác PBGDPL các cấp.

Theo đại biểu Nguyễn Thanh Bình, cần bổ sung khoản 5 vào Điều 31. Theo đó, khoản này sẽ quy định: “Hội Người cao tuổi Việt Nam có trách nhiệm chủ trì, phối hợp với các cơ quan quản lý nhà nước thực hiện phổ biến, giáo dục pháp luật cho người cao tuổi; xây dựng và nhân rộng các mô hình người cao tuổi gương mẫu chấp hành pháp luật; phát huy trí tuệ, kinh nghiệm của hội viên trong công tác phổ biến, giáo dục pháp luật và hòa giải ở cơ sở”.