Con người dưới cách nhìn của Y học cổ truyền (Kì 11)

2. Bệnh lí của tạng Can:

Can là tạng Phong Mộc, can lại là tướng hỏa, tính dễ động. Vì vậy mà bệnh của tạng Can phần lớn là chứng Phong hỏa và Khí uất.

Chứng Can hỏa thượng viêm gồm các triệu chứng sau: Mắt đỏ, sưng đau, chảy nước mắt, đổ ghèn; trong tâm phiền nhiệt, tính hay giận dữ, đêm ngủ không yên, miệng đắng, họng khô, nước tiểu vàng đỏ, hai bên cổ hoặc nách có nổi hạch, cao huyết áp, vai cổ đau nhức, chảy máu cam, ói ra máu, mụn nhọt đỏ, viêm da ngứa lở, rìa chót lưỡi đỏ thẫm, mạch huyền sác. Bệnh cảnh trong Y học hiện đại tương ứng với chứng Can hỏa thượng viêm thường gặp đó là:

Cơn cao huyết áp.

Cơn hưng cảm.

Chứng Can dương thượng xung gồm các triệu chứng sau đây: Đau một bên đầu, đầu choáng váng, xây xẩm mặt mày, mặt đỏ, mắt đỏ, đầu nặng như đá, chân nhẹ như bông, tai ù như ve kêu, dễ nổi giận, ngón tay tê dại, hông sườn trướng đau, mạch huyền khẩn. Bệnh cảnh trong Y học hiện đại tương ứng với chứng Can dương thượng xung thường gặp đó là:

Tăng huyết áp.

Cơn hưng cảm.

Rối loạn thần kinh chức năng, giai đoạn tiền mãn kinh.

Chứng Can phong nội động gồm các triệu chứng như: Đầu choáng, mắt mờ, cơ gân máy giật, miệng mắt méo lệch, da thịt tê dại hay co rút, uốn ván, bỗng nhiên ngã lăn bất tỉnh, động kinh, bại liệt bán thân (nửa người), lưỡi lệch, bệnh vảy nến, da ngứa, sần da, rêu trắng, mạch huyền. Bệnh cảnh trong Y học hiện đại tương ứng với chứng Can phong nội động thường gặp đó là:

Cơn cao huyết áp.

Cơn hưng cảm.

Cơn động kinh.

Tai biến mạch máu não.

Chứng Can khí uất thường có các triệu chứng sau: Bệnh nhân thường hay giận, cáu gắt, đau đầu, mắt mờ, hai bên sườn đầy trướng đôi khi có đau, cổ họng như có vật gì chẹn cứng, nuốt không xuống khạc không ra, thường thở dài không vui, ăn kém, mệt mỏi. Phụ nữ kinh nguyệt không đều, bụng dưới căng tức. Lưỡi hơi hồng, rêu lưỡi hơi đầy, mạch huyền sác hoặc trầm huyền. Bệnh cảnh trong Y học hiện đại tương ứng với chứng Can khí uất thường gặp đó là:

Loét dạ dày tá tràng.

Rối loạn vận động đường mật.

Những trường hợp rối loạn tiêu hóa do stress.

Chứng Can hàn thường xuất hiện ở hạ tiêu, gồm có các triệu chứng: Bụng dưới đau, gân mạch co thắt, đau ở đỉnh đầu, nôn mửa ra nước trong, đàn ông thường bị căng kéo đau cả hai bên bìu dái, lưỡi tím xanh, rêu lưỡi trơn nhuận, mạch trầm huyền mà trì.

Chứng Can âm hư thường có các triệu chứng sau: Đau đầu, hoa mắt, chóng mặt, nhìn kém, giảm sút thị lực, sốt về chiều, người có cảm giác nóng, ra mồ hôi trộm. Ở phụ nữ có thể có rối loạn kinh nguyệt, đau vùng hông sườn, đau thắt lưng. Lưỡi đỏ, bệu, mạch tế, sác, vô lực. Bệnh cảnh trong Y học hiện đại tương ứng với chứng Can âm hư thường gặp đó là:

Tăng huyết áp.

Rối loạn thần kinh chức năng.

Rối loạn kinh nguyệt.

Chứng Can huyết hư thường có các triệu chứng sau: Người mệt mỏi, hoa mắt, chóng mặt, ù tai, mắt khô nhìn kém, sắc mặt nhợt, niêm mạc nhạt, lưỡi bệu nhạt, ngủ kém, phiền nhiệt, mạch tế sác. Bệnh nhân nữ thường có lượng kinh ít hoặc vô kinh. Can huyết hư có thể sinh phong gây ra chứng can phong nội động. Nguyên nhân gây ra chứng can huyết hư có thể do huyết hư làm ảnh hưởng đến chức năng tàng huyết của can. Cũng có thể do can âm hư làm cho công năng tằng huyết bị rối loạn mà sinh bệnh. Bệnh cảnh trong Y học hiện đại tương ứng với chứng Can huyết hư thường gặp đó là:

Suy nhược cơ thể.

Suy nhược thần kinh, rối loạn thần kinh thực vật.

Thiếu máu.

Cần lưu ý thêm, quan hệ mật thiết nhất của gan là thận, vì trong Ngũ hành thì thận thuộc Quý thủy, còn can thuộc Ất mộc và có câu “Ất Quý đồng nguyên”. Còn theo quy luật ngũ hành tương sinh thì Thận là mẹ của Can, thận thủy sinh can mộc. Can hỏa thịnh hay can dương thượng xung, ngoài chính tạng can tạo ra, còn thường do thận thủy suy hư, mẹ con đồng bệnh, nên Đông y gọi là chứng “Can Thận bất túc”. Do đó, khi chữa can bệnh cần lưu ý đến cả tạng Thận.