Bảo hiểm xã hội, chỗ dựa khi tuổi già

Trong bối cảnh đó, sự gia tăng số người lao động ( NLĐ) đã có thời gian tham gia BHXH nhận trợ cấp BHXH một lần- đồng nghĩa với việc rời bỏ hệ thống BHXH, tự tước bỏ quyền được tham gia, thụ hưởng các chế độ BHXH, đặc biệt là các chế độ dài hạn như hưu trí, tử tuất- là dấu hiệu rất đáng lo ngại, tạo ra những thách thức trong việc thực hiện mục tiêu mở rộng BHXH cũng như đảm bảo an sinh xã hội.

Theo thống kê của BHXH Việt Nam, trong 4 tháng đầu năm 2021, có 365.940 người hưởng BHXH một lần, tăng 70.534 người (trên 23%) so cùng kỳ năm 2020. Điều này đặt ra những vấn đề về bảo đảm an sinh cho người lao động (NLĐ) khi ngày càng có nhiều người lựa chọn rời khỏi hệ thống BHXH thay vì chờ đến đủ tuổi, đủ điều kiện để nhận lương hưu.

Thu nhập bằng lương hưu dù khiêm tốn cũng rất quan trọng đối với NCT. Ảnh Lê Hà

Một trong những điều kiện để NLĐ được hưởng lương hưu là có đủ 20 năm đóng BHXH trở lên. Những người chưa đủ 20 năm đóng BHXH có thể nhận BHXH một lần. Tiền đóng BHXH chính là tiền để dành của NLĐ, được cơ quan BHXH quản lý. Trường hợp đối mặt với khó khăn, không may mất việc làm, NLĐ có thể bảo lưu thời gian đã đóng BHXH, khi có việc làm, lại tiếp tục tham gia BHXH để đủ thời gian hưởng lương hưu. Nếu đã nhận BHXH một lần, sẽ không được cộng nối thời gian đóng BHXH trước đó...

Trong các chế độ BHXH, hưu trí là chế độ quan trọng hàng đầu, nhằm đảm bảo và ổn định cuộc sống lâu dài của NLĐ khi họ bị suy giảm khả năng lao động, khi hết tuổi lao động, không còn tạo ra thu nhập để đảm bảo cuộc sống; khi từ trần, thân nhân của người nghỉ hưu còn được hưởng trợ cấp mai táng, trợ cấp tuất hàng tháng hoặc trợ cấp tuất một lần theo quy định.

Trên thực tế, những người hết tuổi lao động nhưng không có lương hưu, đời sống khó khăn, không chủ động được cuộc sống, thậm chí trở thành gánh nặng cho gia đình và xã hội. Thách thức này càng nghiêm trọng hơn khi tốc độ già hóa dân số của nước ta đang ở mức cao, đặt ra nhiều vấn đề cần giải quyết trong việc chăm sóc sức khỏe, bảo đảm chất lượng cuộc sống cho NCT.

NCT nghèo rất ít cơ hội kiếm việc làm để có thu nhập. Ảnh Lê Hà

Tùy theo trình độ phát triển kinh tế và cơ cấu dân số xã hội, hệ thống hưu trí được xây dựng tương đối khác biệt theo từng quốc gia. Tuy nhiên, với ý nghĩa quan trọng của chế độ này trong dài hạn, ở bất cứ quốc gia nào, việc mở rộng diện bao phủ BHXH cũng hướng đến mục tiêu tăng tỷ lệ người dân được hưởng lương hưu. Đa số các nước cũng quy định BH hưu trí là hình thức BH bắt buộc; đồng thời mức đóng vào quỹ hưu trí cũng chiếm tỷ lệ lớn nhất trong tổng mức đóng BHXH (kể cả theo hình thức bắt buộc hay tự nguyện).

Ngân hàng Thế giới (WB) cho biết, nếu xét riêng tiêu chí thu nhập, trên thế giới có hơn 1,2 tỷ người nghèo (thu nhập dưới 1,25 USD/ngày); khoảng 10% trong số đó là những người trên 60 tuổi.

Theo Tổ chức Lao động Quốc tế (ILO), cuộc sống của nhóm NCT nghèo là khá ảm đạm. Họ có rất ít cơ hội kiếm việc làm để có thu nhập và cơ hội để họ có thể tiếp cận với những biện pháp hỗ trợ sinh kế như canh tác tự cung tự cấp, kinh doanh quy mô nhỏ trong nền kinh tế phi chính thức… cũng rất hạn chế. Vì vậy, với những trường hợp này, ILO cho rằng, việc cung cấp thu nhập bằng lương hưu, ngay cả khi ở mức khiêm tốn cũng là rất quan trọng. Đó cũng là lý do việc mở rộng diện bao phủ BHXH được xác định là vấn đề ưu tiên của tất cả các quốc gia; đồng thời là một trong số các Mục tiêu Phát triển bền vững của Liên Hợp Quốc.