Ba trăm năm trước thơ còn thấy...

Theo Kí sự tài liệu họ Trần, thôn Vân Hội “Những mốc son lịch sử được tiếp cận về dấu tích cụ tiến sĩ Trần Trọng Liêu” do cụ Trần Bá Lạn biên dịch theo tư liệu nguồn với sự cộng tác soạn thảo của Trần Trọng Dũng, thì cụ Trần Trọng Liêu tên húy là Hoàn, tên tự là Trọng Liêu. Cụ sinh giờ Tuất ngày 13 tháng 12 năm Ất Hợi (1696), mất năm 1746, thọ 52 tuổi.

Trần Trọng Liêu sinh thời cách nay 324 năm không chỉ là một bậc tướng giỏi, học rộng được lưu danh bia đá tại Văn miếu - Quốc Tử Giám... mà còn hiển hiện một bậc tiến sĩ đa tài, tâm hồn lồng lộng, đậm chất nhân văn, tôn thờ Tổ tông, công đức các bậc tiền sinh. Đọc bài “Mừng Trần Quý Hầu đăng quang tiến sĩ” (Trần Quý Hầu và Trần Văn Võ là bút danh của cụ Trần Trọng Liêu) viết dưới dạng tự thuật sự kiện, nhưng đậm chất tùy bút, xen lẫn giọng hịch và bình luận nên sự kiện bật lên từ hơi văn phóng túng, nhưng chặt chịa, khúc triết. Xuyên suốt bài là sự tôn tộc, nặng lòng ơn đức Tổ tiên nội ngoại, gia đình, bạn bè thân hữu; lại được sinh thành trong nôi dòng tộc, gia giáo; trong đất nước có vua sáng, trọng người tài, tôn dân là gốc... thế nên sĩ tử mới đam mê tôi luyện để thành đạt. Lời văn sang sảng giãi bày phúc lớn từ dòng họ… Mạch văn cứ thế, cứ thế dẫn người đọc nhận ra nguyên cớ sự thành đạt, chính là công sức rèn giũa không mệt mỏi của Trần Quý Hầu. Đó còn là do các Quý Hầu cùng chung sức chăm lo, từ lễ nghi Tổ, Thần, đến việc gắng học hành và thực dụng mà nên... Cũng còn vì sự vinh quang của quân tử (vua) lập ra Triều chính, lấy tế thời hành đạo, cho đến ân đức nhà vua biết coi dân là gốc (dân vi bản)! ... bởi thế khi kết bài thuật, cụ tự vấn về trách nhiệm khi đã được vinh danh: “...Sao lại làm việc không vững chắc, gây ra tai họa được?...”. Cụ thấu hiểu vai trò to lớn của Nhân dân đối với xã hội, với non sông đất nước; thể hiện rõ quan điểm “dân là gốc”.

Văn đã hay mà là vậy, với thơ qua các bài: “Thơ ngẫm về trăm họ trong thiên hạ” và “Thơ ngắm miệt mai” với bút danh “Đông các học sĩ Ôn Hậu công” thấy rõ một Trần Trọng Liêu hơn 300 năm trước đã có tầm nhìn sâu rộng về xã hội. Cụ nhiệt tâm ca ngợi cái tích cực, cái tốt đẹp; thẳng thắn phê phán cái xấu xa của xã hội, của con người, của những người đỗ đạt có hàm chức mà hư hỏng. Cụ xúc cảm trước cảnh ngộ cùng cực, bất công mà người dân phải chịu đựng, mong họ nhanh chóng thoát khỏi cảnh lầm than... Với ý nguyện để di sản văn hóa - lịch sử của Tổ tiên được phổ cập với các thế hệ hậu sinh, nên cụ Trần Bá Lạn một nhà báo, nhà giáo, nhà nho kì cựu đã gắng sức dịch thuật nhiều tác phẩm thơ đời tổ Ất chi Trọng phái giúp chúng ta có cái nhìn đa chiều bối cảnh xã hội, tâm hồn, tư tưởng trong sáng của các cụ thời xưa xa ấy! Giới hạn thời lượng bài viết, tôi xin nói về bài:

ba tram nam truoc tho con thay
Bia Tiến sĩ Trần Trọng Liêu đặt tại Văn Miếu - Quốc Tử Giám

Âm Hán-Việt (Thiên hạ bình bách tính ninh thi), tức “Thơ ngẫm về trăm họ trong thiên hạ” của cụ Trần Trọng Liêu viết nhân dịp Khoa Quý Sửu – đời Long Đức 2 (1733), khoa thi tiến sĩ để tìm nhân tài mà Cụ đã đỗ đạt. Dịp này cụ đã viết bài thơ mang tiêu đề trên, gồm 50 câu theo luật thơ ngũ ngôn. Cụ Lạn dịch thành thơ thất ngôn để dễ dịch dễ hiểu, nhưng không làm sai lạc (như người dịch giãi bày). Theo âm Hán, 4 câu mở đầu là: “Tích Võ đức xưng thánh/ Duy Cơ danh tịnh giai/ Thổ phu kinh kí Duyện/ Thủy tức nhạn hà Hoài...). Âm - Việt “Xưa kia “Đức Võ” xưng là Thánh/ Tên tự là “Cơ” cũng chẳng sai/ Bày ra việc phân vùng đất Duyện/ Dòng nước sinh ra nhạn sông Hoài...). Tác giả mượn tích vua mở nước đời nhà Hạ, cổ đại Trung Hoa thường gọi là Hạ Võ, mượn cách chỉ tên hiệu đẹp phụ nữ thời cổ là Cơ (như Âu Cơ - ND), Duyện là 1 trong 9 châu cổ xưa thuộc vùng tây nam Hà Bắc và tây bắc Sơn Đông cùng con sông chảy qua tỉnh Hà Nam, Trung Quốc để mở lối vào bài thơ như một viễn cảnh đẹp mà người trong công việc cai quản đất nước phải lo gìn giữ vun xới. Với trọng trách: “Kham việc trừ tà - gây rối loạn/ Xua đi ẩn tích - sạch bụi bay/ Người năng công việc cho trọn phận/ Thuận thời, trù liệu cả tương lai/ Cho dân thoát cảnh lầm than mãi!...”. Tấm lòng đau đáu coi dân là gốc, trọng dân, vì dân nên Trần Trọng Liêu gắt gao phê phán, phanh phui, phỉ báng những đám mưu cầu danh lợi cá nhân làm hại dân lành, làm suy thoái nước nhà. Cụ lại lấy tích nhà Chu cổ đại Trung Hoa lúc suy thoái, trời như trống rỗng, để mà suy ngẫm, để lo cứu giúp cho đời là trách nhiệm cao đẹp, để có tiền đồ tốt đẹp cho dân, cho mình: “Chu triều suy thoái - “trời” bỗng trống/ Xót nước tranh nhau - lũ nhặng say”... Và, cụ khuyên những người đảm nhận quyền chức phải có lòng dạ tốt, lời nói hay, việc làm đẹp: “Người hiền vốn biết phân phải trái/ Làm quan - hẹp bụng - thật chẳng hay/ Ngôn từ thích nghi và trong sáng/ Niềm tin rạng rỡ vẻ vang thay”. Thơ chan chứa tình người với con người, nhắc nhủ các quan chức hãy sống và làm việc vì dân vì nước.

Thơ Trần Trọng Liêu cũng chứa chan tình cảm, yêu thiên nhiên, yêu cái hay cái đẹp, cái tinh khôi, dịu thơm riêng biệt của miệt mai, qua bài: “Chiêm bảng mai thí” (Thơ ngắm miệt mai) theo luật ngũ ngôn. Khổ đầu thật cô đúc biết bao về đặc tính của mai: Theo âm Hán-Việt “Thiên hạ hà vưu vật/ Nhân gian đệ nhất mai/ Vô tư thiên trường dưỡng/ Hữu ý địa tài bồi”. Tạm dịch: “Thế gian bao vật quý/ Trên đời đệ nhất mai/ Vô tư trời sinh, dưỡng/ Cố ý đất ươm, trồng”. Ngôn từ tinh lọc hiển hiện vẻ thánh thiện của mai. Và, “Lạnh ủ gốc rễ tươi/ Sương bao cho quả đậu/ Tết tới rồi, sang “Tý”/ Xuân về rợp dáng mai”... Tác giả vui được chiêm ngưỡng hoa trong tuyết lạnh khi đón Xuân về. Đó là loài hoa không bao giờ khuất phục trước cường quyền, mảnh mai nhưng sánh với tùng bách “Đối diện với trúc tùng/ Tưởng trái tim sắt đá”, chịu được mọi nghịch cảnh, dù bão tuyết mưa rơi, có thể thích ứng với mọi thời tiết khắc nghiệt; tuổi thọ cao, phát triển mạnh; chăm sóc tốt sẽ nhiều hoa vào mùa Xuân... được tác giả vận vào thơ một cách nhuần nhuyễn. Ngắm miệt mai, Trần Trọng Liêu lại vận vào trọng trách của mình “Ngàn đời bồi mạch nước/ Sừng sững rạng ngời thay”.

Văn thơ trong trẻo, tâm sáng, suốt cuộc đời miệt mài học và làm tốt trọng trách được giao, Trần Trọng Liêu mãi để các thế hệ nhân dân Văn Hội noi theo. Có nhẽ là vậy, nên cụ Tố Hiên (đời thứ 13 ), chắt 4 đời của cụ có những câu thơ truyền đời: “Tâm vì đạo lớn, giàu nhân đức/ Đạo ở trong tâm, cực chẳng sờn/ Chỉ ước hiếu hiền, yên hạ thế/ Mỗi năm vui đón một tân Xuân”!

Hà Nội, tháng 4/2020

Nguyễn Uyển

Tin liên quan

Cùng chuyên mục

afc doi the thuc bong da viet nam sang cua o san choi afc champions league 2021

AFC đổi thể thức, bóng đá Việt Nam 'sáng cửa' ở sân chơi AFC Champions League 2021

Với việc Liên đoàn bóng đá Châu Á (AFC) đổi thể thức, bóng đá Việt Nam sẽ 3 đại diện tranh tài ở  AFC Champions League và AFC Cup.
da sac mau cho phien vung cao y ty

Đa sắc màu chợ phiên vùng cao Y Tý

Có thể nói, các phiên chợ vùng cao của tỉnh Lào Cai là bức tranh đa sắc màu, phản ánh đời sống, sinh hoạt độc đáo của đồng bào các dân tộc nơi đây, đồng thời cũng là nơi lưu giữ những giá trị văn hóa truyền thống…
mc diep chi len tieng ve nu quan quan olympia 2020

MC Diệp Chi lên tiếng về nữ Quán quân Olympia 2020

MC Diệp Chi – người dẫn dắt cuộc thị Đường lên đỉnh Olympia năm nay – đã có “tâm thư” dài chia sẻ quan điểm cá nhân về tân quán quân Nguyễn Thị Thu Hằng.
man city phuc thu thanh cong truoc wolves

Man City phục thù thành công trước Wolves

Mặc dù thiếu hụt lực lượng nghiêm trọng, tuy nhiên Man City vẫn dễ dàng đánh bại đội chủ nhà Wolves với tỷ số 3-1. De Bruyne, Sterling và Jesus đã ghi bàn mang chiến thắng cho Man City.
nhac si pho duc phuong qua doi o tuoi 76

Nhạc sĩ Phó Đức Phương qua đời ở tuổi 76

Nhạc sĩ Phó Đức Phương qua đời hôm nay (19/9) sau thời gian chống chọi với bệnh ung thư tụy, hưởng thọ 76 tuổi.

Tin khác

Mỗi phút ra sân của Gareth Bale có giá tới... 650 triệu đồng

moi phut ra san cua gareth bale co gia toi 650 trieu dong
Theo ước tính của tờ Marca, mỗi phút ra sân của Gareth Bale cho Real Madrid ở mùa giải 2019/20 có giá tới 23.800 euro (tương đương 650 triệu đồng).

Nét đẹp văn hóa trong trang phục dân tộc Dao

net dep van hoa trong trang phuc dan toc dao
Trang phục truyền thống là sản phẩm văn hóa, là niềm tự hào mỗi dân tộc, đồng thời chuyển tải quan niệm về vũ trụ, về nhân sinh của cộng đồng thông qua các hoa văn, họa tiết thêu, in trên đó. Khi mặc trang phục dân tộc, mỗi người đều tự ý thức về bản sắc văn hóa của dân tộc mình. 

Truyền dạy để con, cháu nhớ về câu hát cha ông

truyen day de con chau nho ve cau hat cha ong
Theo chỉ dẫn của một cán bộ văn hóa huyện, chúng tôi tìm đến nhà Nghệ nhân dân gian Lương Thiêm Phú, 82 tuổi, thôn Trang Nà, xã Tình Húc, huyện Bình Liêu, tỉnh Quảng Ninh…

Cờ tướng - môn thể thao trí tuệ

co tuong mon the thao tri tue
Thế kỉ V-VI, Cờ vua khởi nguồn từ môn chơi thời cổ ở Ấn Độ có tên gọi là “Chaturanga” có nghĩa là 4 binh chủng quân đội hợp thành: Chiến xa, tượng binh, kị binh và bộ binh.

Điều kì bí ở chùa Địch Lộng

dieu ki bi o chua dich long
Từ Hà Nội theo Quộc lộ 1A xuôi Ninh Bình, qua cầu Đoan Vỹ của tỉnh Hà Nam rẽ phải gần 1km du khách gặp chùa Địch Lộng (còn gọi là động Địch Lộng).

Messi trở thành tỷ phú bóng đá thứ 2 sau Ronaldo

messi tro thanh ty phu bong da thu 2 sau ronaldo
Sau Cristiano Ronaldo, Lionel Messi trở thành cầu thủ bóng đá thứ hai trên thế giới cán mốc thu nhập 1 tỷ USD, theo công bố của tạp chí Forbes.
Xem thêm
mc diep chi len tieng ve nu quan quan olympia 2020

MC Diệp Chi lên tiếng về nữ Quán quân Olympia 2020

MC Diệp Chi – người dẫn dắt cuộc thị Đường lên đỉnh Olympia năm nay – đã có “tâm thư” dài chia sẻ quan điểm cá nhân về tân quán ...
hane phat dong chuong trinh vi bien dao xanh to quoc

HANE: Phát động chương trình Vì biển đảo xanh Tổ quốc

 Sáng 19/9, tại TP. Hồ Chí Minh, Hội Bảo vệ Thiên nhiên và Môi trường TP. Hồ Chí Minh (HANE) kết hợp với Hiệp hội Nhựa Việt Nam (VPA) tổ ...
trao uoc mo den nhung sinh vien ngheo

Trao ước mơ đến những sinh viên nghèo

Suntory PepsiCo Việt Nam vừa phối hợp với Trung ương Hội Sinh viên Việt Nam trao 70 laptop cho sinh viên khó khăn, học khá giỏi tại Đà Nẵng, Quảng ...
nhung trai nghiem khong the bo lo vao mua thu o quy nhon

Những trải nghiệm không thể bỏ lỡ vào mùa thu ở Quy Nhơn

Nhờ cảnh sắc thiên nhiên tươi đẹp suốt 4 mùa, Quy Nhơn được mệnh danh là thiên đường nghỉ dưỡng lý tưởng quanh năm. Ghé thăm thành phố biển mùa ...
chiem nguong binh minh tren eo gio quy nhon trai nghiem nen thu mot lan trong doi

Chiêm ngưỡng bình minh trên Eo Gió – Quy Nhơn: Trải nghiệm nên thử một lần trong đời

Khoảnh khắc ngày mới lên nơi eo biển trải dài, sóng dập dìu làm loang những tia nắng đầu tiên phản chiếu trên mặt nước là ấn tượng không thể ...
binh thuan cong nhan mui ne la khu du lich quoc gia

Bình Thuận: Công nhận Mũi Né là Khu du lịch Quốc gia

Ngày 24/8, Bộ trưởng Bộ Văn hóa- Thể thao và Du lịch Nguyễn Ngọc Thiện ký Quyết định công nhận Khu du lịch Mũi Né, tỉnh Bình Thuận là Khu ...
afc doi the thuc bong da viet nam sang cua o san choi afc champions league 2021

AFC đổi thể thức, bóng đá Việt Nam 'sáng cửa' ở sân chơi AFC Champions League 2021

Với việc Liên đoàn bóng đá Châu Á (AFC) đổi thể thức, bóng đá Việt Nam sẽ 3 đại diện tranh tài ở  AFC Champions League và AFC Cup.
man city phuc thu thanh cong truoc wolves

Man City phục thù thành công trước Wolves

Mặc dù thiếu hụt lực lượng nghiêm trọng, tuy nhiên Man City vẫn dễ dàng đánh bại đội chủ nhà Wolves với tỷ số 3-1. De Bruyne, Sterling và Jesus ...
mu 1 3 crystal palace cu tat dau dieng tran ra quan

M.U 1-3 Crystal Palace: Cú tát đau điếng trận ra quân

Man Utd đã phải nhận một cú tát trời giáng từ Crystal Palace ngay trong trận ra quân ở Premier League mùa giải 2020-2021.
con chim se cut chan

Con chim sẻ cụt chân

Hôm nay ngày nghỉ, An được các bạn Quân, Tư rủ đi bẫy chim sẻ. Bẫy Quân mượn của anh mình. Nó biết cách bẫy, Tư có nhiệm vụ kiếm ...
giot nuoc mat muon mang

Giọt nước mắt muộn màng

“Ông đi đâu đấy? Chắc ông lại sang sông chứ gì?” Tôi cười, gọi khi ông Vĩ dắt xe máy đi phía sau cách tôi một quãng. Ông Vĩ quay ...
day dut

Day dứt

Chiếc Kia Morning đưa Phương Thảo vượt qua cửa khẩu Mộc Bài đến trung tâm tỉnh Battambang. Theo địa chỉ, lái xe người Việt kiều còn khá trẻ, tiếp tục ...
nhac si pho duc phuong qua doi o tuoi 76

Nhạc sĩ Phó Đức Phương qua đời ở tuổi 76

Nhạc sĩ Phó Đức Phương qua đời hôm nay (19/9) sau thời gian chống chọi với bệnh ung thư tụy, hưởng thọ 76 tuổi.
noo phuoc thinh cong bo du an am nhac lon nhat nam 2020

Noo Phước Thịnh công bố dự án âm nhạc lớn nhất năm 2020

Nam ca sĩ đã chính thức chia sẻ về một món quà nghệ thuật bí mật sẽ được anh gửi tặng người hâm mộ trong năm nay.
nguoi dep bien nguyen thi loan va vai dien dau tay trong series phim hinh su bao ngam

Người đẹp Biển Nguyễn Thị Loan và vai diễn đầu tay trong series phim hình sự "Bão ngầm"

Nguyễn Thị Loan đã có những chia sẻ về lần đầu tiên xuất hiện trên màn ảnh nhỏ trong vai trò một diễn viên.
Phiên bản di động