Dìu dặt Kon Chênh

Niềm hân hoan Mơ Nâm

Cất chiếc điện thoại vào túi áo sau cuộc gọi đến từ khách hàng, lão Nghệ nhân ưu tú, người có uy tín người Xê Đăng (nhánh Mơ Nâm) cười rạng rỡ khoe rằng, mới nhận thêm một đơn hàng “đuốc điện” từ một nhà hàng trong khu du lịch sinh thái Măng Đen gần đó đặt. “Đuốc điện” mà lão Nghệ nhân ưu tú A Lễ ở làng Kon Chênh (xã Măng Cành, huyện Kon Plông, Kon Tum) này nói đến, thực ra là những sản phẩm đan lát của lão và một số người trong làng, được sử dụng để đặt vào trong đó những chiếc bóng điện và thắp sáng trong khu du lịch sinh thái Măng Đen. Những cây “đuốc điện” ấy hình dạng giống những chiếc giỏ tre, nhưng được đan lát khéo theo đúng kĩ thuật của người Mơ Nâm nơi này, cộng thêm một chút chế tác khi lắp đặt sẽ tạo nên một hệ thống đèn điện thắp sáng cả một khu vực, vừa thân thiện với thiên nhiên, vừa dễ lắp đặt, sử dụng cũng lâu dài và giá thành lại rẻ.

Trong niềm hân hoan vì có thêm đơn hàng mới, lão nghệ nhân khấp khởi cười thủ thỉ, từ khi Măng Đen được khách du lịch tìm đến đông đúc vì khí hậu và văn hóa bản địa đặc trưng, thì những ngôi làng người Xê Đăng quanh đó cũng được “đổi đời”. Những ngôi làng như Vi Rơ Ngheo, Kon Pring... đã trở thành làng du lịch cộng đồng, phát huy được hết giá trị văn hóa để phát triển kinh tế, đáp ứng các Chương trình Mục tiêu quốc gia đặt ra, trong đó nổi bật là việc giúp đồng bào phát huy giá trị văn hóa để phát triển kinh tế từ du lịch, vừa bảo đảm gìn giữ được văn hóa truyền thống, nâng cao đời sống, tăng thu nhập.

Gần 70 tuổi, Nghệ nhân ưu tú A Lễ vẫn cố gắng giữ văn hóa dân tộc mình.

Du lịch đã mở ra cho Kon Chênh, cho những ngôi làng Xê đăng ở Kon Plông này cơ hội phát triển mới. Những sản phẩm mang đậm dấu ấn văn hóa của cộng đồng như ẩm thực, thổ cẩm, sản phẩm đan lát, cùng với đó là văn hóa tinh thần như cồng chiêng, nhạc cụ dân tộc cũng có “đất diễn” để mang lại thu nhập cho đồng bào. Chiêng trống, nhạc cụ Mơ Nâm không bó hẹp trong làng, trong bản mỗi mùa lễ hội nữa, mà những đêm cuối tuần đều đặn vang lên ở những không gian du lịch. Những cơm gạo đỏ, thịt nướng, rượu cần... không bó hẹp trong mỗi ngôi nhà sàn Xê Đăng, mà đã được du khách thập phương thưởng thức và tấm tắc hài lòng.

Những sản phẩm nông nghiệp của làng như gạo rẫy, rau rừng, cá suối... không chỉ mang trao đổi lúa khoai nữa, mà đang trở thành những mặt hàng “hái ra tiền” để nâng cao thu nhập cho đồng bào. Những gùi ghè chiêng ché, những khăn áo thổ cẩm được định danh “thương hiệu”, được bán khắp các vùng miền để cải thiện kinh tế. A Lễ mừng lắm! Lão nghệ nhân già kể mãi, kể nhiều về những đổi thay của vùng đất này những năm gần đây. Mấy người già lục tục kéo tới để chung tay làm đơn hàng với A Lễ. Trong lúc đợi, lão nghệ nhân già lấy ra cây sáo Tà Vẩu, ngồi trước cửa thổi một bài dân ca Mơ Nâm. Tiếng sáo lạ lẫm cứ vi vu, dìu dặt hết cả triền đồi.

Nghệ nhân ưu tú A Lễ đan sản phẩm thủ công, phía sau là rất nhiều bằng khen, giấy khen.

Tiếng sáo ở triền đồi

Miên man kể về những đổi thay của người làng, của địa phương nhưng lão nghệ nhân ít kể về mình, xen trong câu chuyện về cuộc sống mới, thi thoảng lão vẫn nhắc nhớ lại ngày trước. Bao giờ cũng có câu: “Ngày trước đó mà, cơ cực lắm!” như để mở đầu cho một kỉ niệm nào đó thời còn khốn khó.

Sinh năm 1956, sau ngày miền Nam hoàn toàn giải phóng, A Lễ lúc đó là chàng trai tuổi chưa đầy 20 sống giữa vùng căn cứ kháng chiến Đông Trường Sơn của tỉnh Kon Tum. Thông minh, ham học, A Lễ cố gắng học tất cả từ những cán bộ cách mạng người Kinh bám dân bám đất cùng đồng bào dân tộc thiểu số. A Lễ hăng say công tác và từng bước trưởng thành, nhiều năm đảm nhận cương vị lãnh đạo ở địa phương này, từ Chánh Văn phòng UBND xã đến Chủ tịch Hội Nông dân, Phó Chủ tịch HĐND xã. Dù ở cương vị nào, lão cũng đau đáu lo cho sự phát triển của đồng bào mình. Năm 2010, nghỉ hưu về làng, lão lại cần mẫn chăm lo gìn giữ, phát triển vốn văn hóa truyền thống của dân tộc trong cộng đồng.

Đuốc điện là sản phẩm đan lát của đồng bào Mơ Nâm được sử dụng tại khu du lịch sinh thái Măng Đen.

Hơn 10 tuổi đã biết đánh cồng chiêng, thành thạo với nhiều loại nhạc cụ dân tộc. Qua bao mùa lễ hội và sự chuyên chăm tập luyện, A Lễ giữ cho mình, mà cũng là giữ cho Mơ Nâm nhiều vốn liếng văn hóa ít người còn nhớ. Và có lẽ, lão là người duy nhất của Kon Chênh này còn biết làm và thổi Tà Vẩu với nhiều bài dân ca. Tà Vẩu (hay còn gọi là K’vo) là loại sáo đặc trưng, được làm từ ống nứa già, nhỏ, dài khoảng 15cm. Giữa thân Tà Vẩu, cũng có 1 khe hình chữ nhật được đục ra, bên trong gắn vào thanh nứa mỏng, đó là “lưỡi” Tà Vẩu. Trong hai cách thổi Tà Vẩu, cách thổi ngang là thổi vào đây, còn cách thổi dọc là thổi vào đầu ống nứa không bịt sáp ong. Cấu tạo đơn giản, song để làm ra nhạc cụ dân tộc độc đáo thuộc bộ khí hơi này, đòi hỏi người chế tác phải có khiếu thẩm âm và thực sự khéo léo, tỉ mỉ. Thổi Tà Vẩu cũng cần giữ sức và khéo điều chỉnh làn hơi, bởi nó đòi hỏi người sử dụng nhạc cụ phải vừa thổi ra, vừa hít vào mà tạo âm thanh.

Theo nhịp cồng chiêng trong những lễ hội vui, Tà Vẩu réo rắt, ngân vang tạo thành dàn hòa âm lôi cuốn. Cồng chiêng và Tà Vẩu thì được sử dụng mỗi khi trong làng có lễ hội mừng lúa mới, mừng nhà mới... “Cồng chiêng mà không có Tà Vẩu thì không hay đâu; nhưng trong làng, ít người biết làm, biết thổi Tà Vẩu lắm. Già A Lễ thổi hay nhất, làm Tà Vẩu tốt nhất”, A Réo, một chàng trai trẻ đang học làm và thổi Tà Vẩu khoe.

Ông Nguyễn Văn Tuấn, Chủ tịch UBND xã Măng Cành cho hay, trong những năm qua, các cấp ủy Đảng, chính quyền, mặt trận và các đoàn thể trong huyện luôn quan tâm và có nhiều giải pháp động viên các nghệ nhân và người dân trong huyện khôi phục, giữ gìn và phát triển các nghề truyền thống. Những nghệ nhân như già A Lễ là hạt nhân quan trọng để gìn giữ và phát huy giá trị văn hóa dân tộc của địa phương. Năm 2018, già A Lễ là một trong số hai nghệ nhân cao niên ở làng Kon Chênh vinh dự được tỉnh Kon Tum tặng danh hiệu “Nghệ nhân ưu tú”. Ông cũng là người có uy tín ở địa phương, được Đảng ủy, chính quyền địa phương và bà con tin cậy giao nhiệm vụ dẫn đầu đoàn nghệ nhân của xã thường tham gia các hoạt động văn hóa dân gian, kết nối du lịch do tỉnh, huyện tổ chức.

Ở cái tuổi xưa nay hiếm, lão nghệ nhân già ấy vẫn hay gọi thanh niên và người trẻ trong làng đến để chỉ cho đan lát, dạy cách đánh cồng chiêng, cách làm và cách thổi kèn Tà Vẩu. Niềm mong ước của lão là có thể truyền đạt tất cả các nghề truyền thống lại cho người trẻ trong làng, để gìn giữ, phát huy nhằm nâng cao đời sống tinh thần, đời sống kinh tế của người làng trong những ngày sau.