85 năm “Phụ lão cứu quốc” - Từ lời hiệu triệu đến khát vọng thời đại

Kỳ 4: Già hóa dân số nhanh và bài toán phát huy nguồn lực

Sau hơn một thập niên, tỷ lệ này đã tăng lên xấp xỉ 16%, tương đương khoảng 17 triệu NCT và dự báo chỉ trong khoảng từ năm 2036 đến 2038, Việt Nam sẽ chuyển sang giai đoạn dân số già.

Già hóa nhanh - phép thử năng lực thích ứng quốc gia

Điều đáng chú ý là toàn bộ quá trình già hóa dân số ở Việt Nam chỉ diễn ra trong khoảng 20 đến 25 năm, ngắn hơn rất nhiều so với quãng thời gian từ 40 đến 70 năm của nhiều quốc gia phát triển. Tốc độ này đặt nước ta vào một hoàn cảnh đặc thù: Già hóa diễn ra khi nền kinh tế chưa đạt mức thu nhập cao, buộc hệ thống chính sách phải thích ứng trong thời gian ngắn với nguồn lực còn hạn chế.

Sự gia tăng của nhóm dân số cao tuổi như một cơ hội để phát triển.

Trong bối cảnh đó, già hóa dân số không còn là dự báo xa xôi mà đã trở thành một thực tế hiện hữu, đặt ra những yêu cầu cấp thiết đối với năng lực quản trị phát triển. Thực trạng cho thấy, phần lớn NCT Việt Nam vẫn sống ở nông thôn, một bộ phận lớn không có lương hưu hoặc trợ cấp thường xuyên và vẫn phải tiếp tục lao động để bảo đảm cuộc sống. Cùng với đó, mô hình bệnh tật chuyển mạnh sang các bệnh không lây nhiễm khiến nhu cầu chăm sóc sức khỏe dài hạn gia tăng nhanh chóng. Những đặc điểm này tạo áp lực ngày càng lớn lên hệ thống an sinh xã hội, y tế cơ sở và các dịch vụ chăm sóc NCT vốn còn nhiều khoảng trống.

Phân tích về xu hướng này, TS Đoàn Hữu Bảy, Chánh Văn phòng Trung ương Hội NCT Việt Nam cho rằng, già hóa dân số nhanh sẽ dẫn đến nguy cơ thiếu hụt lao động trong tương lai, đồng thời làm gia tăng nhu cầu về các dịch vụ xã hội dành cho NCT, đặc biệt đối với nhóm phụ nữ cao tuổi vốn dễ bị tổn thương hơn về kinh tế và sức khỏe. Ở góc độ y tế, ông Lê Thanh Dũng, Cục Dân số, Bộ Y tế nhấn mạnh rằng NCT nước ta thường mắc nhiều bệnh mạn tính cùng lúc, phải điều trị lâu dài, từ đó tạo áp lực không nhỏ lên hệ thống y tế cũng như chất lượng cuộc sống của chính NCT.

Từ áp lực an sinh đến nhận diện nguồn lực NCT

Tuy nhiên, nếu nhìn nhận một cách toàn diện, già hóa dân số không chỉ mang đến thách thức mà còn phản ánh những thành tựu quan trọng của quá trình phát triển. Tuổi thọ tăng lên là kết quả của tiến bộ trong y tế, dinh dưỡng và điều kiện sống, đồng thời mở ra những cơ hội mới cho phát triển kinh tế - xã hội. Trong bối cảnh đó, vấn đề cốt lõi không nằm ở việc già hóa là gánh nặng hay không, mà ở chỗ xã hội lựa chọn cách tiếp cận như thế nào để thích ứng.

GS Nguyễn Đình Cử, chuyên gia dân số học, nhấn mạnh rằng già hóa dân số là xu thế tất yếu và không thể đảo ngược, nhưng hoàn toàn có thể chuyển hóa thành nguồn lực nếu có chính sách phù hợp. Theo ông, thách thức lớn nhất hiện nay không phải là số lượng NCT tăng lên, mà là việc chuẩn bị chưa kịp thời và chưa đầy đủ, đặc biệt trong các lĩnh vực an sinh xã hội, thị trường lao động và hệ thống chăm sóc dài hạn. Ông cho rằng cần thay đổi tư duy từ chỗ coi NCT là đối tượng phụ thuộc sang nhìn nhận họ như một nguồn lực quan trọng của phát triển.

Thực tiễn ở Việt Nam cho thấy hàng triệu NCT vẫn đang trực tiếp tham gia lao động sản xuất, kinh doanh, nhiều người là chủ hộ kinh tế, chủ trang trại hoặc doanh nghiệp nhỏ. Bên cạnh đó, NCT còn giữ vai trò nòng cốt trong các hoạt động xã hội ở cơ sở như hòa giải, khuyến học, xây dựng đời sống văn hóa, góp phần duy trì sự ổn định và gắn kết cộng đồng. Đặc biệt, NCT là lực lượng quan trọng gìn giữ và truyền thụ các giá trị văn hóa, đạo đức, nền tảng của quá trình phát triển bền vững.

Kinh tế bạc và bài học kinh nghiệm quốc tế

Từ thực tiễn đó, nhiều quốc gia đã lựa chọn hướng tiếp cận chủ động thông qua phát triển “kinh tế bạc” - hệ thống các ngành, lĩnh vực gắn với nhu cầu và sự tham gia của NCT. Kinh nghiệm từ Nhật Bản, Hàn Quốc và các nước châu Âu cho thấy, khi dân số già đi, nếu có chính sách phù hợp, thị trường dành cho NCT không những không thu hẹp mà còn mở rộng mạnh mẽ, bao trùm từ y tế, chăm sóc dài hạn đến tài chính, du lịch và công nghệ. Điểm chung trong các mô hình này là việc đi trước một bước trong thiết kế chính sách, phát triển hệ thống chăm sóc dài hạn, tạo việc làm linh hoạt cho NCT và thúc đẩy đào tạo, cập nhật kỹ năng, nhất là kỹ năng số.

Đối với Việt Nam, với quy mô hàng chục triệu NCT và tiếp tục gia tăng nhanh chóng, kinh tế bạc là một dư địa phát triển rất lớn. Tuy nhiên, để biến tiềm năng thành hiện thực, đòi hỏi phải có những bước đi đồng bộ từ hoàn thiện hệ thống an sinh xã hội, phát triển dịch vụ chăm sóc dài hạn đến xây dựng chính sách việc làm phù hợp và thúc đẩy sự tham gia của doanh nghiệp.

Từ góc độ quản lý nhà nước, ông Phạm Vũ Hoàng, Cục Dân số, Bộ Y tế khẳng định rằng Việt Nam cần chủ động và sáng tạo trong việc xây dựng các giải pháp thích ứng, đồng thời tham khảo kinh nghiệm quốc tế để hoàn thiện chính sách theo hướng tăng cường tính tự chủ, đặc biệt là tự chủ về tài chính cho NCT, qua đó tạo điều kiện để họ tham gia đầy đủ hơn vào đời sống kinh tế - xã hội.

Có thể khẳng định, già hóa dân số, không chỉ là thách thức cần vượt qua mà còn là cơ hội để tái cấu trúc mô hình phát triển theo hướng bao trùm và bền vững hơn. Vấn đề cốt lõi là phải đi trước một bước trong tư duy và hành động, để khi bước vào giai đoạn dân số già, Việt Nam không chỉ thích ứng được mà còn tận dụng được chính xu thế này như một động lực mới cho phát triển đất nước. (Mời xem tiếp kỳ sau)

85 năm “Phụ lão cứu quốc” - Từ lời hiệu triệu đến khát vọng thời đại

85 năm “Phụ lão cứu quốc” - Từ lời hiệu triệu đến khát vọng thời đại

85 năm “Phụ lão cứu quốc” - Từ lời hiệu triệu đến khát vọng thời đại