Trường thọ không chỉ là kéo dài số năm đã sống

Minh mẫn không có nghĩa là không bao giờ quên

Tuổi cao thường đi kèm một số thay đổi về nhận thức. Người lớn tuổi có thể mất nhiều thời gian hơn để nhớ tên một người quen, đôi lúc quên nơi vừa đặt đồ vật hoặc cần đọc chậm hơn để tiếp nhận thông tin mới. Những thay đổi này có thể xuất hiện trong quá trình lão hóa bình thường và không đồng nghĩa với sa sút trí tuệ.

Điều cần quan tâm là trí nhớ và khả năng nhận thức có suy giảm rõ rệt theo thời gian hay không, nhất là khi bắt đầu ảnh hưởng đến cuộc sống hằng ngày.

Thỉnh thoảng quên tên một người quen rồi nhớ lại khác với việc ngày càng không nhận ra người thân. Để quên đồ vật cũng khác với việc thường xuyên đặt đồ ở những vị trí bất thường mà không thể nhớ lại. Đáng lưu ý hơn là đi lạc ở nơi vốn quen thuộc, khó thực hiện công việc trước đây vẫn thành thạo, gặp khó khăn rõ rệt khi sử dụng ngôn ngữ, quản lý tiền bạc hoặc thuốc men, mất định hướng về thời gian, không gian, thay đổi đáng kể về hành vi, tính cách hoặc suy giảm khả năng tự chăm sóc.

Khi những biểu hiện này xuất hiện và tiến triển, không nên đơn giản cho rằng “già thì phải quên”. Người cao tuổi cần được đánh giá y khoa để tìm nguyên nhân, bởi suy giảm nhận thức có thể liên quan đến nhiều tình trạng khác nhau và một số nguyên nhân có khả năng điều trị hoặc cải thiện nếu được phát hiện sớm.

Minh mẫn ở tuổi già không có nghĩa trí nhớ phải hoàn hảo như thời trẻ, mà quan trọng là vẫn có thể định hướng, giao tiếp, suy nghĩ, đưa ra quyết định và duy trì những hoạt động thường ngày phù hợp với khả năng.

Giữ trí sáng phải bắt đầu từ giữ thân khỏe

Não hoạt động trong mối liên hệ chặt chẽ với toàn bộ cơ thể, đặc biệt là hệ tim mạch và chuyển hóa. Một hệ tuần hoàn khỏe mạnh giúp duy trì việc cung cấp oxy và dưỡng chất cần thiết cho não.

Tăng huyết áp, đái tháo đường, rối loạn lipid máu, hút thuốc lá, ít vận động hay thừa cân đều cần được quan tâm khi nói đến sức khỏe nhận thức lâu dài. Các bệnh lý mạch máu có thể ảnh hưởng trực tiếp đến não, trong khi nhiều yếu tố nguy cơ tim mạch và chuyển hóa liên quan với nguy cơ suy giảm nhận thức, sa sút trí tuệ khi tuổi cao.

Người cao tuổi nên duy trì vận động phù hợp với thể trạng như đi bộ, dưỡng sinh, thái cực quyền hoặc các bài tập sức mạnh, thăng bằng nếu có thể thực hiện an toàn. Chế độ ăn nên ưu tiên rau xanh, trái cây, các loại đậu, hạt, ngũ cốc nguyên hạt, cá và thực phẩm ít qua chế biến; hạn chế thuốc lá, rượu bia.

Giấc ngủ cũng cần được quan tâm bởi ngủ không đủ hoặc rối loạn giấc ngủ kéo dài có thể ảnh hưởng đến sự tỉnh táo, chú ý, trí nhớ và sức khỏe nói chung.

Tăng huyết áp, đái tháo đường, rối loạn lipid máu và bệnh tim mạch cần được phát hiện, điều trị và theo dõi phù hợp. Không phải cứ kiểm soát tốt một yếu tố nguy cơ là có thể bảo đảm tránh được sa sút trí tuệ, nhưng quản lý sức khỏe tim mạch - chuyển hóa là một phần quan trọng trong bảo vệ sức khỏe não bộ và lão hóa khỏe mạnh.

Bộ não cần những mối quan hệ

Sức khỏe não bộ không chỉ chịu ảnh hưởng bởi vận động, giấc ngủ hay các yếu tố tim mạch. Đời sống xã hội và các mối quan hệ cũng là một phần quan trọng của quá trình lão hóa khỏe mạnh.

Một cuộc trò chuyện đòi hỏi não phải lắng nghe, hiểu, ghi nhớ thông tin, tìm từ, suy nghĩ và đưa ra câu trả lời. Gặp bạn cũ có thể gợi lại ký ức; tham gia câu lạc bộ dưỡng sinh vừa tạo cơ hội vận động vừa duy trì giao tiếp; bữa cơm cùng con cháu giúp Người cao tuổi tiếp tục tham gia vào đời sống gia đình.

Ngược lại, cô đơn và cô lập xã hội kéo dài liên quan với nhiều bất lợi về sức khỏe ở người cao tuổi, trong đó có sức khỏe tinh thần, thể chất và nhận thức.

Vì thế, chăm sóc cha mẹ lớn tuổi không nên chỉ dừng ở việc nhắc uống thuốc, chuẩn bị bữa ăn hay đưa đi khám. Đời sống tinh thần cũng cần được quan tâm.

Khi được hỏi ý kiến, người cao tuổi phải nhớ lại kinh nghiệm, suy nghĩ, cân nhắc và diễn đạt quan điểm. Quan trọng hơn, họ cảm nhận tiếng nói và kinh nghiệm của mình vẫn được gia đình lắng nghe, trân trọng.

Chăm sóc nhưng đừng làm thay tất cả

Người cao tuổi cần được chăm sóc, nhưng chăm sóc không có nghĩa là làm thay mọi việc.

Khi sức khỏe và khả năng nhận thức còn cho phép, nên khuyến khích người cao tuổi tiếp tục thực hiện những công việc an toàn: tự lựa chọn quần áo, chuẩn bị món ăn đơn giản, chăm cây, đọc báo, đi bộ, gặp gỡ bạn bè, sử dụng điện thoại hoặc tham gia quyết định những vấn đề liên quan trực tiếp đến cuộc sống.

Nếu người cao tuổi vẫn có thể làm mà mọi việc đều được người khác làm thay, họ sẽ mất đi cơ hội vận động, suy nghĩ, lựa chọn và duy trì các kỹ năng cần thiết.

Vì vậy, chăm sóc tốt là hỗ trợ đúng mức: giúp ở những việc thực sự cần giúp, đồng thời tạo điều kiện để người cao tuổi tiếp tục làm những gì còn có thể làm an toàn. Đây cũng là sự tôn trọng quyền tự chủ và phẩm giá.

Trí nhớ có thể chậm, nhưng trí tuệ có thể sâu hơn

Khi tuổi cao, tốc độ xử lý thông tin và khả năng ghi nhớ một số thông tin mới có thể chậm lại. Nhưng tuổi tác cũng mang đến một tài sản được tích lũy qua nhiều năm sống: kinh nghiệm.

Một người đã đi qua sáu, bảy mươi năm cuộc đời thường trải qua đủ thành công và thất bại, được và mất, gặp gỡ và chia xa. Những trải nghiệm ấy, nếu được nhìn lại và suy ngẫm, có thể góp phần hình thành sự từng trải, khả năng nhìn nhận vấn đề trong bối cảnh rộng hơn và những hiểu biết sâu sắc về con người, cuộc sống.

Trí nhớ giúp lưu giữ và gọi lại những điều đã xảy ra. Trí tuệ còn nằm ở khả năng hiểu ý nghĩa của trải nghiệm, biết cân nhắc trước một vấn đề và vận dụng điều đã biết vào hoàn cảnh hiện tại.

Vì vậy, không nên đánh giá sự minh mẫn hay giá trị của người cao tuổi chỉ qua việc họ nhớ được bao nhiêu tên người, con số hay chi tiết. Có những thông tin cần nhiều thời gian hơn để nhớ lại, nhưng cũng có những điều phải đi qua gần cả một đời người mới có thể hiểu sâu sắc.

Từ “tồn thần” đến trí sáng tuổi già

Trong quan niệm dưỡng sinh phương Đông, sức khỏe con người từ lâu được nhìn nhận trong mối liên hệ giữa Tinh - Khí - Thần. Những tư tưởng dưỡng sinh truyền thống nhấn mạnh việc điều hòa đời sống, giữ tâm an định, duy trì hoạt động của thân thể và nuôi dưỡng đời sống tinh thần.

Một tuổi già khỏe mạnh còn cần vận động phù hợp, đời sống tinh thần ổn định, các mối quan hệ xã hội và những hoạt động khiến con người cảm thấy cuộc sống vẫn có ý nghĩa.

Những điều ấy không phải phương thuốc có thể ngăn ngừa mọi suy giảm nhận thức. Nhưng duy trì hoạt động thể chất, nhận thức và xã hội, cùng cảm giác có mục đích trong cuộc sống, là những thành tố quan trọng của lão hóa khỏe mạnh.

Trường thọ vì thế không chỉ là kéo dài số năm đã sống. Một tuổi già có chất lượng còn phụ thuộc vào sức khỏe thể chất, khả năng nhận thức, mức độ tự chủ, các mối quan hệ xã hội và cảm nhận về ý nghĩa cuộc sống.