Tìm lại tên cho những người nằm lại

Bóc từng lớp đất, tìm lại dấu tích người đã khuất

Công việc bắt đầu từ ngày 7/8, theo kế hoạch thực hiện “Chiến dịch 500 ngày đêm đẩy mạnh thực hiện tìm kiếm, quy tập, xác định danh tính hài cốt liệt sĩ”. Riêng tại Nghĩa trang liệt sĩ Mai Dịch còn 469 phần mộ liệt sĩ hy sinh trong kháng chiến chống Pháp cần tiếp tục xác định danh tính. Gần bảy thập kỷ trôi qua, thời gian có thể làm phai mờ nhiều dấu vết, nhưng không thể xóa đi mong mỏi của những người ở lại.

Khoảnh khắc tiểu quách được đưa lên mặt đất, các chiến sĩ nhẹ nhàng phủ lá Quốc kỳ lên trên. Giữa công trường khai quật, nghi thức giản dị tạo nên hình ảnh xúc động và trang nghiêm.

Thượng tá Nguyễn Cao Sơn, Phó Chủ nhiệm Chính trị, Sư đoàn 301, Bộ Tư lệnh Quân khu Thủ đô cho biết, lực lượng thực hiện nhiệm vụ phấn đấu hoàn thành trước ngày 10/10, đồng thời đẩy nhanh tiến độ so với kế hoạch đề ra. Theo Thượng tá Sơn, thời tiết là một trong những khó khăn lớn. Nắng nóng khiến công việc thêm nặng nhọc; khi mưa xuống, đất nhão, việc đào cất bốc chậm hơn. Đặc biệt, do nghĩa trang đã được tôn tạo nhiều lần, có những phần mộ phải đào sâu 2-3m mới tiếp cận được phần hài cốt.

Từ trên mặt đất nhìn xuống, khó hình dung phía dưới những lớp đất dày ấy là nơi những người lính đã nằm lại từ năm 1956. Để tiếp cận từng phần mộ, cán bộ, chiến sĩ phải bóc từng lớp đất, xử lý từng vị trí. Các phần mộ nằm sát nhau, không gian chật hẹp khiến máy móc khó đưa vào; phần lớn đất đá phải được xúc, chuyển bằng tay. Công việc nối tiếp từ sáng đến chiều. Mồ hôi thấm đẫm lưng áo, bàn tay lấm đất, nhưng không ai muốn chậm lại.

Tính đến hết sáng 20/8, lực lượng thực hiện đã cất bốc 205 phần hài cốt, đưa về khu vực lấy mẫu phục vụ giám định ADN. Sau khi hoàn tất các bước cần thiết, phần mộ được hoàn táng, trả lại nguyên trạng. Tiến độ được đẩy nhanh, bởi phía sau những con số ấy là những con người đã gửi lại tuổi xuân nơi chiến trường, những gia đình đã chờ đợi suốt nhiều thập kỷ.

Giữa trưa nắng, một chiến sĩ che ô cho hài cốt liệt sĩ sau khi khai quật, bước tiếp theo là chuyển hài cốt đến khu vực lấy mẫu xét nghiệm.

Một mẫu hài cốt, một hy vọng nối lại ký ức gia đình

Tại khu vực lấy mẫu được bố trí ngay trong nghĩa trang, không khí làm việc lặng hơn. Những phần hài cốt sau khi cất bốc được chuyển tới đây để xử lý. Mẫu răng, mẫu xương được tiếp nhận, ghi chép đầy đủ thông tin về phần mộ và thời điểm thu thập, sau đó niêm phong, bảo quản theo quy trình chuyên môn trước khi phục vụ giám định ADN. Với những phần mộ được an táng từ năm 1956, việc còn thu được mẫu răng, xương ống có chất lượng tốt là điều kiện thuận lợi cho quá trình phân tích. Nhưng với những người trực tiếp làm công việc này, mỗi mẫu vật còn mang một ý nghĩa khác, đó có thể là dấu vết cuối cùng giúp xác định một người đã hy sinh là ai.

Chị Khắc Thị Hoa, nhân viên Trạm Y tế phường Phú Diễn tham gia công việc tại khu vực lấy mẫu cho biết, chị xúc động khi được góp một phần nhỏ vào hành trình tìm lại danh tính cho các liệt sĩ. Từ viết phiếu, kiểm tra thông tin đến niêm phong mẫu, mọi thao tác đều được thực hiện cẩn trọng, chính xác. Chỉ một sai sót nhỏ cũng có thể ảnh hưởng đến quá trình xác định danh tính sau này. “Các bác đã hy sinh vì độc lập của Tổ quốc nên chúng tôi luôn làm việc với tâm thế trân trọng và tự hào”, chị Hoa chia sẻ.

Trước mỗi phần hài cốt được đưa lên, những người làm nhiệm vụ đều dành sự thành kính đặc biệt. Có lúc, giữa tiếng máy móc và tiếng đất đá, mọi người gần như im lặng. Lá Quốc kỳ được đặt trang trọng lên trên trước khi hài cốt được chuyển sang khu vực lấy mẫu. Những thao tác vốn được thực hiện theo quy trình chuyên môn bỗng trở nên chậm rãi, cẩn trọng hơn.

Chiến sĩ Trần Đình Hiếu chia sẻ, dù công việc vất vả, anh cảm thấy tự hào khi được trực tiếp góp sức vào nhiệm vụ. Với anh, mỗi ngày làm việc tại nghĩa trang cũng là một lần được hiểu thêm về sự hy sinh của thế hệ cha anh và giá trị của cuộc sống bình yên hôm nay. Cùng tâm trạng ấy, chiến sĩ Lê Công Sơn, 18 tuổi, nói: “Tôi rất mong thấy, đưa lên và trả lại tên cho liệt sĩ, để các liệt sĩ sớm được trở về với gia đình”.

Nhưng có lẽ, xúc động hơn cả là những người vẫn bền bỉ đi tìm người thân. Một cụ ông 90 tuổi, quê Hà Đông tìm đến Nghĩa trang Mai Dịch để xác minh thông tin về người anh trai đã hy sinh. Ngày người anh lên đường nhập ngũ, ông còn nhỏ. Gần một đời người, ký ức ấy vẫn không phai. Theo lời kể của gia đình, người anh được cho là đã hy sinh và an táng tại Mai Dịch. Ông lần tìm từng thông tin, chỉ mong có thêm một căn cứ để biết chính xác anh mình đang nằm ở đâu. Gần 70 năm trôi qua, nhưng với gia đình ấy, việc người thân chưa được xác định danh tính vẫn là một khoảng trống chưa thể khép lại.

Các liệt sĩ sẽ được lấy mẫu răng và xương để giám định ADN.

Theo kế hoạch, giai đoạn 1 tập trung lấy mẫu từ các phần mộ liệt sĩ. Việc lấy mẫu đối chứng từ thân nhân sẽ được thực hiện trong giai đoạn 2, phục vụ quá trình phân tích, đối chiếu và xác định danh tính.

Trong chiến tranh, có những người ra đi mà không kịp để lại một lời nhắn. Có những gia đình chỉ nhận được tin báo tử, rồi năm tháng trôi qua mà vẫn không biết người thân của mình nằm lại nơi nào. Những người chờ đợi lần lượt già đi, nhưng mong muốn tìm lại người thân vẫn được trao từ thế hệ này sang thế hệ khác. Vì thế, công việc ở Nghĩa trang Mai Dịch không chỉ là đào tìm, cất bốc hay lấy mẫu ADN. Mỗi lớp đất được bóc lên là một lần những dấu tích của quá khứ được gọi lại. Mỗi mẫu răng, mẫu xương được bảo quản là thêm một cơ hội để một cái tên từng mất dấu trong chiến tranh có thể trở về với gia đình, quê hương.

Chiều muộn, nắng bắt đầu dịu xuống. Ngoài cánh cổng nghĩa trang, dòng người hối hả trở về sau một ngày lao động. Phố phường lại cuốn vào nhịp sống quen thuộc. Bên trong, những người lính vẫn lặng lẽ với công việc của mình. Họ tiếp tục đào xuống những lớp đất sâu, tiếp tục tìm kiếm những dấu vết còn sót lại, nâng niu từng phần hài cốt và cẩn trọng với từng mẫu ADN. Công việc có thể nặng nhọc, có thể kéo dài. Nhưng phía trước họ là một mục tiêu giản dị mà thiêng liêng: Tìm lại tên cho những người đã nằm lại.

Gần 70 năm có thể đã phủ lên những phần mộ nhiều lớp đất, nhưng không thể phủ lấp ký ức. Và khi một cái tên được tìm thấy, đó không chỉ là kết quả của một cuộc giám định. Đó là một cuộc trở về, trở về với gia đình, với quê hương, với những người vẫn chưa một ngày thôi chờ đợi.