Đã bước qua tuổi 92 nhưng nghệ nhân Mai Thị Trà vẫn lưng thẳng và bước đi khoan thai, quý phái. Sinh ra trong một gia đình quyền quý dưới triều Nguyễn, bà đến với nấu ăn không qua trường lớp, không giáo trình. “Trường học” của bà chính là đời sống gia đình. Được mẹ và các dì dạy nấu nướng từ nhỏ “Ngoài học chữ, tôi được dạy cách làm bánh, nấu các món ăn để dâng cúng tổ tiên. Mỗi món ăn không chỉ để no bụng, mà còn rèn cho người nấu sự tỉ mỉ, cẩn trọng và nền nếp trong ứng xử”, bà kể lại.
Tốt nghiệp Trường Đại học Sư phạm Huế, từng là giáo viên ở Trường Đồng Khánh (nay là Trường THPT Hai Bà Trưng, TP Huế), ngoài dạy bộ môn Văn cho học trò, nghệ nhân Mai Thị Trà còn là người đã truyền dạy nữ công gia chánh cho nhiều thế hệ. Đến khi nghỉ hưu, bà vẫn tiếp tục truyền cảm hứng về chế biến ẩm thực cho nhiều phụ nữ học nghề tại Trung tâm Việc làm của Hội Liên hiệp Phụ nữ thành phố.
 |
| Nghệ nhân Mai Thị Trà (người thứ 3 từ trái sang) được Hiệp hội Văn hóa Ẩm thực Việt Nam trao tặng danh hiệu “Nghệ nhân quốc gia Văn hóa Âm thực Việt Nam”. |
Năm 1999, trong khuôn khổ Tuần lễ Văn hóa Huế tại Hà Nội, bà Trà trực tiếp thực hiện hai món chay “Thập nhị nhân duyên” và “Súp thập cẩm”. Không cầu kỳ hình thức, hai món ăn chinh phục giới chuyên môn cùng thực khách bằng sự hài hòa vị giác và chiều sâu văn hóa. Một năm sau, bà được mời tham gia giới thiệu ẩm thực Việt Nam tại châu Âu. Tại đây nghệ nhân nhận ra một điều, không chỉ với người Việt Nam mà nhiều người nước ngoài, như ở Bỉ và các nước thuộc Liên minh Châu Âu rất yêu thích món ăn thuần túy thực vật này. Thực tế đó thôi thúc nghệ nhân phải viết, phải giới thiệu những món ăn chay theo phong cách của người Huế đến với du khách nước ngoài. Và thế là cuốn sách “VEGETARIENS A LA MODE DE HUE - Món chay phong cách Huế” bằng hai thứ tiếng Pháp - Việt, hướng dẫn cách chế biến trên 90 món ăn chay ra đời, trở thành sách gối đầu giường về món ăn chay của không riêng phụ nữ Huế.
Nghệ nhân Mai Thị Trà cho biết, vào các ngày lễ Tết hay các dịp cúng giỗ của người Huế, các món bánh, chè gần như không thể thiếu trên mâm cỗ. Xứ Huế sở hữu khoảng 1.300 món ăn thức uống trong tổng số 1.700 món ăn của Việt Nam và cũng là xứ sở có nhiều loại bánh, loại chè nhất của cả nước. Nhiều món ăn cung đình, dân gian bị thất truyền đã được bà Mai Thị Trà nghiên cứu, khôi phục, tiêu biểu như món bánh măng cung đình, bánh ếch (dân gian thường gọi là bánh ít), bánh phất, cùng nhiều loại chè Huế xưa…
 |
| Nghệ nhân Mai Thị Trà. |
Suốt gần 50 năm miệt mài truyền dạy về ẩm thực, bà còn tham gia nhiều hoạt động góp phần nâng tầm cho Kinh đô ẩm thực Huế trong nhiều chương trình, sự kiện. Nghệ nhân từng nhận lời làm thành viên Ban Giám khảo trong các hội thi “Bếp giỏi” và giảng dạy nhiều năm liền tại Trường Du lịch TP Hồ Chí Minh, Trường cao đẳng Du lịch Huế, lên sóng Đài Truyền hình Việt Nam để hướng dẫn cách chế biến những món ăn Huế… Đầu năm 2021, nghệ nhân Mai Thị Trà tham gia chế biến các món chè trong kỷ lục “Xôi chè cung đình, dân gian Việt Nam” diễn ra tại TP Hồ Chí Minh. Mới đây nghệ nhân được mời tham gia Ban Giám khảo tại Liên hoan bún bò Huế, món ăn được công nhận Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia vào cuối tháng 7 năm 2026, quy tụ hơn 30 đầu bếp, nghệ nhân đến từ 3 miền đất nước, với khoảng 48.000 lượt khách đến tham quan, trải nghiệm. Tại chương trình, nghệ nhân Mai Thị Trà đã chia sẻ những thông tin thú vị về lịch sử hình thành, bí quyết tạo nên hương vị đặc trưng của bún bò Huế.
Trong hàng nghìn học viên do nghệ nhân Mai Thị Trà dạy nghề, nhiều người đã thành đạt, trong đó có nghệ nhân Hoàng Như Huy, danh hiệu Nghệ nhân Nhân dân ẩm thực đầu tiên được Nhà nước phong tặng. Ông Lê Tân, Phó Chủ tịch Hiệp hội Văn hóa ẩm thực Việt Nam cho biết: Dù đã lớn tuổi nhưng nghệ nhân Mai Thị Trà luôn cống hiến, góp công sức lớn cho việc phát triển văn hóa ẩm thực Huế và chính bà đã dựng nên “vóc dáng mới” cho văn hóa ẩm thực của cung đình xưa.
