Vì sao người Nhật sống thọ nhất thế giới?
Người Nhật giữ vững vị trí trong nhóm dân tộc sống thọ nhất thế giới suốt nhiều thập kỉ. Phần lớn NCT Nhật Bản ít mắc bệnh nặng, trí nhớ không sa sút, tinh thần vững vàng, trầm cảm tuổi già thấp, vẫn có thể làm việc, đi lại, sinh hoạt độc lập đến những năm cuối đời. Điều khiến giới khoa học quan tâm không chỉ là chế độ ăn hay môi trường sống, mà còn là một triết lí mang tính “xương sống” của văn hóa Nhật: Ikigai - lí do để ta thức dậy mỗi sáng. Một khái niệm tưởng như giản dị, nhưng lại cho thấy tác động rõ rệt đến sức khỏe tinh thần, miễn dịch và tuổi thọ sinh học.
Ikigai là “lí do để ta thức dậy mỗi sáng”
Ikigai (生き甲斐) được hiểu là “lý do để ta thức dậy mỗi sáng”. Từ này ghép từ ikiru - nghĩa là sống, và gai - nghĩa là giá trị hay ý nghĩa. Với người Nhật, Ikigai là điều khiến một người cảm thấy cuộc đời đáng để tiếp tục: Có thể là một niềm vui nhỏ, một công việc yêu thích, một mối quan hệ ý nghĩa hay một mục tiêu giúp họ thấy mình có ích.
Họ tin rằng ai tìm được Ikigai thì sẽ không bao giờ thật sự “già”, bởi tâm vẫn sáng và sự sống trong họ vẫn còn động lực. Khoa học hiện đại cũng quan sát thấy điều đó: Người có mục đích sống rõ ràng giảm nguy cơ sa sút trí tuệ khoảng 40%, giảm 20 - 25% nguy cơ tử vong sớm, nhờ trạng thái tâm lí ổn định giúp giảm stress, điều hòa hormon và tăng cường miễn dịch. Đây cũng chính là nền tảng của Ý Khỏe trong hệ thống 5 trụ trường thọ, nơi ý nghĩa sống trở thành “nhiên liệu” giữ cho cơ thể và tinh thần trẻ lâu hơn.
4 yếu tố tạo thành ikigai: Mô hình “4 vòng tròn vàng”
Ikigai được hình thành từ 4 câu hỏi lớn, quan trọng nhất đời người:
Thứ nhất, ta thật sự yêu điều gì? Những sở thích, niềm vui và đam mê khiến ta thấy cuộc sống có màu sắc.
Thứ hai, ta làm tốt điều gì? Những kĩ năng và sở trường đã được mài giũa qua năm tháng.
Thứ ba, xã hội cần gì ở ta? Giá trị mà ta có thể chia sẻ, đóng góp hay phụng sự cho người khác.
Cuối cùng, điều gì giúp ta duy trì cuộc sống? Nghề nghiệp, thu nhập hay bất kì giá trị nào mang lại sự ổn định.
Khi bốn vòng tròn này giao nhau, ta tìm thấy Ikigai, cảm giác sống có ý nghĩa và có ích.
Với người cao tuổi, Ikigai không nhất thiết phải là công việc hay một hoài bão lớn; bất cứ điều gì khiến họ thấy vui, thấy mình còn đóng góp được, đều có thể trở thành Ikigai, đó chính là yếu tố then chốt giúp tinh thần ổn định, giảm cô đơn, tăng sức khỏe và kéo dài tuổi thọ theo nhiều nghiên cứu lão khoa hiện đại.
Cách người Nhật ứng dụng ikigai để sống thọ
Không nghỉ hưu theo nghĩa “dừng lại”
Người Nhật có một cách nhìn rất khác về “nghỉ hưu”. Với họ, đó không phải là thời điểm dừng lại, mà chỉ là chuyển sang một nhịp sống nhẹ nhàng hơn. Nhiều cụ 80-90 tuổi vẫn tiếp tục làm những công việc phù hợp với sức mình: Trồng rau, làm gốm, dạy trẻ, làm thủ công… Không phải vì áp lực mưu sinh, mà vì họ muốn giữ cho cơ thể còn vận động, trí óc còn được sử dụng và trái tim còn có mục tiêu để hướng tới. Lão khoa hiện đại cũng ghi nhận: Duy trì hoạt động có ý nghĩa giúp giảm suy giảm nhận thức, cải thiện tâm trạng và kéo dài tuổi thọ.
Thức dậy sớm để đón nắng, hít thở, uống trà
Thói quen dậy sớm để đón ánh nắng đầu ngày, hít thở chậm sâu rồi thưởng một tách trà là nghi thức rất quen thuộc của người Nhật. Một nghi thức nhỏ nhưng mang năng lượng lớn: ánh sáng buổi sáng giúp đồng bộ lại đồng hồ sinh học, tăng tiết serotonin - hormon gắn với sự minh mẫn và tâm trạng ổn định. Nhờ đó, tinh thần nhẹ nhàng hơn, đầu óc sáng sủa hơn và cơ thể bước vào ngày mới với một nền sinh lí cân bằng, lành mạnh.
Ăn 8 phần no - Hara hachi bu
Người Nhật gìn giữ nguyên tắc ăn khoảng 8 phần no, hay còn gọi là Hara hachi bu. Cách ăn này giúp cơ thể không bị quá tải, giảm gánh nặng cho gan, dạ dày và hệ chuyển hóa. Khi lượng calories nạp vào vừa phải, nguy cơ béo phì, tiểu đường, tăng huyết áp hay rối loạn mỡ máu cũng giảm rõ rệt. Lão khoa hiện đại xem đây là một yếu tố quan trọng giúp kiểm soát viêm mạn tính và kéo dài tuổi thọ sinh học.
Thói quen trà đạo, chậm rãi, tĩnh tại
Với người Nhật, uống trà là một phần của nghệ thuật sống chậm. Một tách trà không chỉ giúp giải khát mà còn nuôi dưỡng sự tỉnh táo, đưa tâm trí trở về trạng thái an hòa. Trà xanh chứa nhiều chất chống oxy hóa, hỗ trợ giảm viêm và bảo vệ tế bào. Khi được thưởng thức trong không gian tĩnh tại, nghi thức ấy còn giúp điều hòa nhịp thở, thư giãn hệ thần kinh và tạo sự kết nối tự nhiên giữa tâm - thân - trí, một nền tảng quan trọng cho sức khỏe lâu dài.
Giao lưu cộng đồng - “Moai”
Ở Okinawa, mỗi người thường gắn bó với một nhóm bạn thân 4 - 6 người, gọi là “Moai”. Họ gặp nhau đều đặn để ăn uống, trò chuyện, chia sẻ niềm vui lẫn khó khăn. Những mối liên kết bền chặt này được xem như “liều thuốc” tự nhiên chống lại cô đơn và trầm cảm tuổi già. Y học hành vi cho thấy: người có mạng lưới xã hội vững chắc có tỉ lệ sống lâu hơn, tinh thần ổn định hơn và nguy cơ bệnh mạn tính thấp hơn nhờ hệ thần kinh, miễn dịch hoạt động hài hòa.
Giải mã khoa học - vì sao ikigai giúp sống lâu?
Khi một người có mục đích sống rõ ràng, cơ thể phản ứng theo cách rất tích cực, cụ thể như sau:
Nồng độ cortisol giảm xuống, giúp hạn chế viêm mạn tính, yếu tố liên quan trực tiếp đến lão hóa và nhiều bệnh mạn tính.
Serotonin và dopamine tăng, cải thiện giấc ngủ, ổn định tâm trạng và hỗ trợ trí nhớ.
Hệ miễn dịch cũng mạnh hơn; nhiều nghiên cứu ghi nhận hoạt động của tế bào NK tăng 30-50%, giúp cơ thể chống lại viêm, virus và cả nguy cơ ung thư.
Não bộ tiết nhiều BDNF, loại protein được mệnh danh là “hormone trẻ hóa não”, có vai trò bảo vệ nơron thần kinh và giảm nguy cơ Alzheimer.
Có lợi cho tim mạch, huyết áp giữ ở mức khỏe mạnh, nhịp tim đều và bền bỉ hơn.
Tổng hòa tất cả những yếu tố này khiến tuổi sinh học của người có Ikigai thường thấp hơn tuổi thật khoảng 5-10 năm, một lợi thế mà y học hiện đại ngày càng quan tâm.
Chủ nhiệm Nhà thuốc Thọ Xuân Đường - Kỉ lục Guinness Nhà thuốc gia truyền nhiều đời nhất Việt Nam; Chủ tịch Viện Nghiên cứu Phát triển Y Dược cổ truyền Việt Nam.
