Nghệ nhân trăm tuổi Mỗ Thị Kịt và hành trình đến với then Tày

“Mẹ là tượng đài trong trái tim chúng con, là tấm gương ngời sáng về tình nhân ái, đức hi sinh, chỗ dựa tinh thần vững chắc cho con cháu. Cả đời mẹ tần tảo vượt qua biết bao gian khó để chúng con có ngày hôm nay. Con tự hào được làm con của mẹ”. Bà Nông Thị Phượng, 67 tuổi, Chi hội trưởng Chi hội Bảo tồn dân ca huyện Bình Gia, tỉnh Lạng Sơn nghẹn ngào nói về mẹ trong cảm xúc chất chứa tin yêu và niềm tự hào sâu sắc.
Nghệ nhân trăm tuổi Mỗ Thị Kịt và hành trình đến với then Tày
Nghệ nhân Nhân dân Mỗ Thị Kịt năm nay tròn 100 tuổi

Vươn lên trong gian khó

Vâng. Không tự hào sao được khi được làm con của mẹ, để đến hôm nay bà Phượng nối nghiệp mẹ, ngày đêm đem cây đàn tính, điệu then đi biểu diễn, giao lưu, truyền dạy cho thế hệ trẻ, góp sức bảo tồn và phát huy bản sắc văn hóa trong đại gia đình các dân tộc Tày, Nùng. Bởi mẹ của bà, Nghệ nhân Ưu tú, Nghệ nhân Nhân dân Mỗ Thị Kịt vừa được Chủ tịch nước tặng quà khi tròn tuổi 100, vẫn ngày đêm cùng điệu then đàn tính mừng thọ người già, giải hạn cầu an, cầu sức khỏe, tài lộc cho con cháu và gia chủ xa gần, mang niềm vui, hạnh phúc đến mọi người, mọi nhà.

Cụ rất bận, nhất là vào dịp lễ tết hoặc trong làng có đám hiếu hỉ. Bà con xa gần mỗi khi có việc lại mời cụ đến làm then (cúng) mời gọi ông bà tổ tiên về chứng giám lòng thành và phù hộ độ trì cho con cháu. Để gặp được cụ, tôi phải thông qua con trai cụ là ông Nông Ngọc Tăng xin lịch hẹn, vậy mà vẫn phải đến tận nhà gia chủ và tranh thủ phỏng vấn khi khi cụ đang hành lễ…

Nghệ nhân trăm tuổi Mỗ Thị Kịt và hành trình đến với then Tày
Nghệ nhân Nhân dân Mỗ Thị Kịt biểu diễn then Tày tín ngưỡng cầu an cho gia chủ

Gặp phóng viên, cụ rất vui. Nhìn thẳng vào mặt người đối diện, cụ bình tĩnh, minh mẫn trả lời rành rọt từng câu hỏi, và không quên cảm ơn khi được tặng quà. Cụ bảo, quê cụ ở thôn Phai Danh, xã Hoàng Văn Thụ, cùng huyện Bình Gia này. Dòng suối Phai Danh xanh mát in bóng những rừng hồi, đồi chè là nơi kết tinh của tình yêu của cặp trai Nùng gái Tày Mỗ Văn Tam và Nguyễn Thị Thao. Để rồi vào tháng 11 năm 1922, “thiên thần” Mỗ Thị Kịt cất tiếng khóc chào đời. Vậy mà cuộc đời thật không suôn sẻ với Kịt, 7 tuổi mồ côi mẹ, 8 tuổi mồ côi cha, Kịt ở với vợ chồng anh trai và một năm sau anh trai cũng mất không tìm thấy xác trong một chuyến đi buôn gặp cướp dọc đường. Tuổi thơ lớn lên trong mất mát, đau thương và sầu não. Cũng chính hoàn cảnh ấy đã dạy cho Kịt cách phải vươn lên, mạnh mẽ, kiên cường như cây hồi cây quế giữa núi rừng Bình Gia xa xôi này.

Lấy chồng, 8 lần sinh nở, cụ cũng chỉ giữ lại được 6 người con cho mình. Chồng đi công tác vắng nhà triền miên, một mình cụ gánh vác gia đình từ việc nhỏ nhất cho đến việc lớn như lấy cây dựng nhà, nuôi nấng dạy dỗ đàn con trong nghèo đói. Một mình đội nắng mưa, dãi dầm sương gió, ngày làm ruộng nương, tối thu vén nhà cửa, xay ngô xay thóc. Nhà vách lụp xụp chỉ chực muốn đổ, bữa cơm độn sắn độn ngô vẫn phải kèm bột báng, củ mài, củ chuối. Trong gian khó, cụ động viên các con: Nhà mình nghèo, các con phải gắng học cho nên người.

Nghệ nhân trăm tuổi Mỗ Thị Kịt và hành trình đến với then Tày
Nghệ nhân Mỗ Thị Kịt cùng đội then

Vâng lời cụ, các con nối gót nhau bước vào đời, đến nay đều đã lên ông lên bà. Ông Nông Ngọc Tăng con trai cả học Đại học Kĩ thuật miền núi, ra công tác ở một số tỉnh phía Bắc, hiện làm Trưởng BĐD Hội NCT tỉnh Lạng Sơn. Con gái cụ, bà Nông Thị Phượng tốt nghiệp Đại học Sư phạm Việt Bắc, ra giảng dạy rồi chuyển ngành sang làm văn hóa, nghỉ hưu rồi lại nối gót mẹ say đắm với then. Các ông Nông Ngọc Long vào Bộ đội Biên phòng, Nông Ngọc Lê trở thành cảnh sát cơ động, Nông Ngọc Tề làm giáo viên ươm những mầm non đất nước, Nông Ngọc Lưu đi mỏ than Quảng Ninh rồi trở thành bác sĩ. Năm tháng trôi qua, mái đầu của cụ bớt dần sợi tóc đen, tăng nhiều sợi bạc. Song hạnh phúc của cụ ngập tràn khi con cháu thành đạt, quây quần hiếu thảo.

Đam mê và thành công

Thời thiếu nữ, cụ Kịt không biết hát bài sli nào. Bạn bè rủ nhưng không đi. Hát làm sao được khi tuổi thơ vắng tình mẫu tử, thiếu vòng tay hơi ấm của mẹ cha và cả cánh tay vững vàng dìu dắt của người anh trai ruột thịt? Kịt sống trong ưu tư thầm lặng suốt những năm tháng đẹp nhất của tuổi trăng rằm.

Nghệ nhân trăm tuổi Mỗ Thị Kịt và hành trình đến với then Tày
Nghệ nhân Mỗ Thị Kịt cùng người cao tuổi trong làng

Rồi một ngày, người ta thấy Kịt bước nhanh xuống cầu thang, đi về phía cánh rừng… và đột ngột trở về. Từ đấy Kịt đã quan tâm các làn điệu then của dân tộc mình. Cô tham gia nhiều hơn các buổi giao lưu, nghe người già nói chuyện và tập hát những làn điệu đầu tiên.

Đã không mê thì thôi, khi đã hiểu, đã thích thì niềm đam mê trong cô gái tuổi “bẻ gãy sừng trâu” Mỗ Thị Kịt trỗi dậy, mạnh mẽ hơn bao giờ hết. Cô chủ động tìm đến thầy then Triệu Thị Chứ ở xã Tô Hiệu để học. Xinh đẹp, nết na, Kịt được thầy dạy yêu quý, tận tâm truyền dạy những làn điệu then và trao cả bí quyết nghề. Thông minh sáng dạ, Kịt nhanh chóng học thêm được nhiều bài khó và dài. Sau 10 năm học then theo thầy Chứ, Kịt trở thành con dâu thảo hiền của thầy. Ba năm sau, khi thầy then tạ thế, cô đã thừa kế xuất sắc nghiệp thầy, trở thành “thủ lĩnh then” của cả một vùng rộng lớn. Từ đó, cô càng say sưa trau dồi kiến thức, kĩ năng để tiếp tục cống hiến vì nghệ thuật.

Nghệ nhân trăm tuổi Mỗ Thị Kịt và hành trình đến với then Tày
Đội then do bà Nông Thị Phượng (thứ ba từ phải sang) làm Chi hội trưởng biểu diễn hát then

Đến nay, đã 77 năm trôi qua, cụ không nhớ là mình đã tham gia bao nhiêu hội diễn phục dựng, sưu tầm bao nhiêu làn điệu then cổ, cầu lộc cầu an cho bao nhiêu gia đình. Từ lâu, áo then bằng lụa của cụ là trang phục biểu diễn của các đội văn nghệ. Ở tuổi cửu tuần, cụ vẫn chăm chỉ khâu mũ tướng then cho học trò, dẫn dắt nhiều đệ tử đến công thành danh toại. Danh sách học trò xin làm con nuôi của cụ cũng dày lên theo năm tháng, trong đó có cả người từ nước Pháp xa xôi. Không gian văn hóa then Tày của cụ được vinh danh, lưu giữ trưng bày tại Bảo tàng Dân tộc học Việt Nam.

Đạt đến đỉnh vinh quang của nghệ thuật, Nghệ nhân Mỗ Thị Kịt được đón nhận nhiều danh hiệu cao quý. Năm 2015, cụ được Chủ tịch nước Trương Tấn Sang phong tặng danh hiệu Nghệ nhân Ưu tú và năm 2019 Chủ tịch nước Nguyễn Phú Trọng tặng Nghệ nhân Nhân dân vì đã có nhiều cống hiến xuất sắc trong gìn giữ và phát huy di sản văn hóa phi vật thể của dân tộc. Ngày 8/2 vừa qua, Chủ tịch nước Nguyễn Phú Trọng lại kí thiếp mừng thọ cụ 100 tuổi, chúc cụ mạnh khỏe, gia đình hạnh phúc với mong muốn cụ tiếp tục động viên con cháu vun đắp gia đình, gìn giữ truyền thống văn hóa dân tộc, đóng góp tích cực vào sự nghiệp xây dựng và bảo vệ Tổ quốc.

Nghệ nhân trăm tuổi Mỗ Thị Kịt và hành trình đến với then Tày
Ông Nông Ngọc Tăng hát bài ca tặng mẹ Kịt

Nhìn bàn tay nhăn nheo, những ngón tay lướt trên phím đàn tính một cách điêu luyện, càng hiểu thêm cái giá trị của điệu then trong đời sống cộng đồng các dân tộc nơi đây. Tiếng đàn của cụ nghe như âm thanh của núi rừng, có khi là tiếng suối chảy thầm thì, tiếng vó ngựa phi dũng mãnh. Trên hai vạn câu thơ Tày Nôm pha lời Việt, từng chữ từng câu, từng chương đoạn của hành trình then cụ hát không lẫn không trùng, không bỏ sót đủ thấy ngưỡng mộ hơn trí tuệ uyên thâm, minh mẫn của cụ già trăm tuổi. Lời then cũng lên bổng xuống trầm như cuộc đời cụ lên rừng xuống biển, qua khe qua suối, cực nhọc lắm, gian truân lắm để có được thành công và hạnh phúc tuổi xế chiều như hôm nay. Thành công ấy, hạnh phúc ấy được dệt nên bởi nghị lực, niềm tin và ý chí quyết tâm của một nghệ nhân đã tám thập niên gắn bó cây đàn tính, điệu then.

Trong âm thanh rộn ràng của nhạc xóc, chuông đồng, đàn tính đan xen lời ca đều đều, nhẹ nhàng êm dịu cất lên trong không gian linh thiêng, tôi được hòa mình vào điệu múa đầy nghệ thuật của không gian then tín ngưỡng trang nghiêm mà Nghệ nhân Mỗ Thị Kịt và con cháu đang thực hiện.

Bài và ảnh: Thanh Hà

Tin liên quan

Cùng chuyên mục

Miệt mài giữ nghề truyền thống

Miệt mài giữ nghề truyền thống

Đến hẹn lại lên, cứ vào mỗi mùa Trung thu, dù trẻ con ngày nay ít còn chơi đèn kéo quân, nhưng gần ngày Rằm tháng 8, nghệ nhân Vũ Văn Sinh vẫn miệt mài làm ra những chiếc đèn truyền thống để giữ nghề…
Về nơi “nước non  ngàn dặm...”

Về nơi “nước non ngàn dặm...”

Du khách đến tham quan nơi “nước non ngàn dặm ra đi” ở khu vực núi Túy Vân thường đi theo hai đường: Từ thành phố Huế theo QL49B xuống biển Thuận An, qua đập Hòa Duân rồi chạy thẳng khoảng 40 km đến thị trấn Vinh Hiền để đến núi; hoặc từ Đà Nẵng qua QL1A đến đoạn phía bắc đèo Phước Tượng, qua cầu Tư Hiền đi thêm khoảng 3 km nữa là tới núi Tuý Vân, có chùa Thánh Duyên với tháp Điều Ngự 3 tầng cổ kính ở xã Vinh Hiền, huyện Phú Lộc, tỉnh Thừa Thiên Huế…
Nặng tình với văn hóa Dao

Nặng tình với văn hóa Dao

Với niềm say mê và gìn giữ vốn văn hóa của tổ tiên, hơn 20 năm qua, ông Triệu Quang Bình, thôn Mùng, xã Dương Hưu, huyện Sơn Động, tỉnh Bắc Giang hằng ngày bỏ công sức, thời gian để khôi phục, gìn giữ bản sắc của đồng bào Dao ở miền sơn cước này...
Gió heo may…

Gió heo may…

Thu Hà Nội dịu dàng đến lạ, dòng người hối hả trên đường vì cuộc sống mưu sinh sau một ngày để trở về nhà
Nhà văn Abdulrazak Gurnah đoạt giải Nobel Văn học năm 2021

Nhà văn Abdulrazak Gurnah đoạt giải Nobel Văn học năm 2021

Giải thưởng Nobel Văn học 2021 vinh danh nhà văn Abdulrazak Gurnah, người Anh gốc Tanzania, ông có nhiều bài viết liên quan đến chủ nghĩa thực dân và các quốc gia châu Phi thời kỳ hậu thuộc địa.

Tin khác

Lễ đầy tháng của người Tày

Lễ đầy tháng của người Tày
Lễ cúng đầy tháng con của người Tày mang ý nghĩa vô cùng quan trọng đối với văn hóa dân tộc Tày. Trong tâm thức người Tày, Lễ này đánh dấu sự tồn tại và quyết định đến số phận của đứa trẻ đó trong gia đình.

Ca sĩ Phi Nhung qua đời vì mắc COVID-19

Ca sĩ Phi Nhung qua đời vì mắc COVID-19
Theo đại diện của ca sĩ Phi Nhung, ca sĩ Phi Nhung đã qua đời ngày 28/9, tại Bệnh viện Chợ Rẫy, TP Hồ Chí Minh, sau hơn 1 tháng điều trị COVID-19.

Bảo tồn di sản văn hóa phi vật thể ca trù ở Thái Bình

Bảo tồn di sản văn hóa phi vật thể ca trù ở Thái Bình
Cùng với hát chèo, ca trù được coi là một loại hình nghệ thuật dân gian đặc sắc, vừa độc đáo lại vừa có sức hút riêng trên mảnh đất quê lúa Thái Bình. Hiện nay, ca trù đang dần bị mai một, cần nhiều giải pháp thiết thực trong việc khôi phục, bảo tồn, gìn giữ và phát huy loại hình nghệ thuật độc đáo này.

Phòng, chống vi phạm pháp luật trong hoạt động VH-TT&DL: Lấy cái đẹp dẹp cái xấu

Phòng, chống vi phạm pháp luật trong hoạt động VH-TT&DL: Lấy cái đẹp dẹp cái xấu
Tăng cường thực thi pháp luật trong các hoạt động văn hóa, thể thao, du lịch, Bộ VH-TT&DL đã có công văn yêu cầu các cơ quan, đơn vị trực thuộc Bộ; các Sở VH-TT&DL, Sở VH-TT, Sở Văn hóa, Thông tin, Thể thao và Du lịch; Sở Du lịch các tỉnh, thành phố trực thuộc Trung ương hưởng ứng Ngày Pháp luật Việt Nam với các chủ đề thiết thực, phù hợp trong bối cảnh đại dịch Covid-19.

Nhạc sĩ Đỗ Hồng Quân giữ chức Chủ tịch Liên hiệp các Hội Văn học Nghệ thuật Việt Nam

Nhạc sĩ Đỗ Hồng Quân giữ chức Chủ tịch Liên hiệp các Hội Văn học Nghệ thuật Việt Nam
Sáng 22/9, hội nghị công bố Quyết định của Ban Bí thư Trung ương Đảng về việc chỉ định Bí thư Đảng đoàn và bầu chức danh Chủ tịch Liên hiệp các Hội văn học Nghệ thuật Việt Nam nhiệm kỳ 2020-2025 đã được tổ chức. Đồng chí Nguyễn Trọng Nghĩa, Bí thư Trung ương Đảng, Trưởng Ban Tuyên giáo Trung ương dự hội nghị.

Người theo đạo Mẫu bức xúc khi di sản bị phỉ báng, xúc phạm

Người theo đạo Mẫu bức xúc khi di sản bị phỉ báng, xúc phạm
Những hành động phỉ báng, xúc phạm di sản Tín ngưỡng thờ Mẫu xuất hiện trên một tài khoản Youtuber có tên “Thầy Long 0984...” trong những ngày qua khiến cộng đồng những người theo Đạo Mẫu thực sự bức xúc. Nhiều ý kiến gay gắt lên án và đề nghị các cơ quan chức năng cần sớm vào cuộc, có biện pháp xử lý nghiêm hành vi xúc phạm di sản tín ngưỡng, tránh tạo tiền lệ cho các hành động sai trái có thể tiếp diễn sau này.
Xem thêm
Hộ chiếu vắc-xin sẽ mang đến những cơ hội gì cho Phú Quốc?

Hộ chiếu vắc-xin sẽ mang đến những cơ hội gì cho Phú Quốc?

Được coi là “phao cứu sinh” cho nhiều điểm đến du lịch trên thế giới, liệu hộ chiếu vắc-xin có phải là “tấm thẻ bài” đưa Phú Quốc nói riêng và du lịch Việt Nam nói chung tìm được hướng đi tươi sáng trong bối cảnh đại dịch vẫn diễn biến phức tạp?
Một ngày vào vai “nhà động vật học” giữa “thiên đường hoang dã” Vinpearl Safari

Một ngày vào vai “nhà động vật học” giữa “thiên đường hoang dã” Vinpearl Safari

Một ngày lạc bước tại Vinpearl Safari Phú Quốc, du khách có thể sẽ quên đi mọi bộn bề, để hòa mình vào thiên nhiên, làm bạn với những chú hà mã hiền hòa, cười hết cỡ với những anh bạn vượn cáo đuôi khoang láu cá hay băng qua những đồng cỏ savan hoang vu để ngắm nhìn cuộc sống của sư tử, tê giác châu Phi, hươu cao cổ, ngựa vằn...
Cộng đồng mạng “sốt xình xịch” với trào lưu #Missyou, bao giờ mới được vi vu đây?

Cộng đồng mạng “sốt xình xịch” với trào lưu #Missyou, bao giờ mới được vi vu đây?

Sau mấy tháng trời bị “kìm chân”, khát khao vi vu khắp dải đất chữ S của cộng đồng mạng đã tạo thành trào lưu #Miss you đang “sốt rần rần” trên mạng xã hội, với hình ảnh các điểm du lịch đẹp lịm tim ngay trong mùa dịch.
Tuyển Việt Nam sẽ rớt khỏi Top 100 thế giới nếu thua Oman

Tuyển Việt Nam sẽ rớt khỏi Top 100 thế giới nếu thua Oman

Tuyển Việt Nam có thể tuột khỏi Top 100 trên bảng xếp hạng FIFA nếu tiếp tục thua tuyển Oman ở lượt trận thứ 4 vòng loại World Cup 2022 khu vực Châu Á.
Lý do nào khiến Ánh Viên muốn từ giã bơi lội đỉnh cao?

Lý do nào khiến Ánh Viên muốn từ giã bơi lội đỉnh cao?

Kình ngư Nguyễn Thị Ánh Viên đã gửi đơn bày tỏ mong muốn chia tay đội tuyển bơi Việt Nam và từ giã sự nghiệp thi đấu bơi lội đỉnh cao.
Huấn luyện viên Park Hang-seo lý giải về 3 bàn thua trước tuyển Trung Quốc

Huấn luyện viên Park Hang-seo lý giải về 3 bàn thua trước tuyển Trung Quốc

Huấn luyện viên Park Hang-seo cảm thấy tiếc nuối khi đội tuyển Việt Nam thua sát nút 2-3 trước tuyển Trung Quốc. Ông thừa nhận việc thay hậu vệ vội vàng đã khiến đội nhà thua cuộc.
Dòng sông tuổi thơ

Dòng sông tuổi thơ

Trong cuộc đời mỗi con người, ai cũng phải trải qua những buồn vui, sóng gió đẩy đưa... Sông quê hương vẫn nằm đó, lắng nghe tiếng đổi thay của mỗi tuổi thơ, dịu dàng và thân thuộc.
Bà nội

Bà nội

Buổi chiều, bố đi làm về. Vào bàn ăn, vừa mở lồng bàn, bố đã reo: Trời! Bà cho cả nhà ăn những gì mà trông đã thấy ngon thế này. Nghe tiếng bố, Hiệp và Khuê, đứa mười lăm, đứa mười hai đang ở ngoài phòng học liền chạy vào. Trên bàn ăn, như có phép lạ, hiện lên sáu đĩa bánh trôi, sáu bát bánh chay, tất cả đều trắng phau.
Cô nàng i ngắn

Cô nàng i ngắn

Chuyến đi cao nguyên đá Đồng Văn của tôi lần ấy hoàn toàn ngẫu hứng. Nó được hình thành khi tôi ghé thăm anh bạn thân đang công tác tại Báo Biên Phòng.
Thanh Sơn, Khả Ngân: "Kết phim 11 tháng 5 ngày sẽ làm thỏa mãn khán giả"

Thanh Sơn, Khả Ngân: "Kết phim 11 tháng 5 ngày sẽ làm thỏa mãn khán giả"

Thanh Sơn, Khả Ngân đã có những tiết lộ thú vị về cái kết của phim "11 tháng 5 ngày".
Thủy Tiên - Công Vinh sao kê từ thiện hơn 177 tỉ đồng với 18.000 tờ A4

Thủy Tiên - Công Vinh sao kê từ thiện hơn 177 tỉ đồng với 18.000 tờ A4

Chiều 17.9, ca sĩ Thủy Tiên và Công Vinh có mặt tại ngân hàng để tiến hành sao kê số tiền kêu gọi ủng hộ miền Trung. Nữ ca sĩ tiết lộ sao kê dài 18.000 tờ A4 và con số cuối trong tài khoản là hơn 177 tỉ đồng.
Con gái ca sĩ Phi Nhung tiết lộ tình trạng sức khỏe của mẹ

Con gái ca sĩ Phi Nhung tiết lộ tình trạng sức khỏe của mẹ

Ca sĩ Phi Nhung bị nhiễm Covid-19 và được điều trị tại Bệnh viện Chợ Rẫy, TP.HCM.
Phiên bản di động