GS Tô Ngọc Thanh: Vị lữ khách mê mải với xứ sở văn hóa

Kì 2: Trăn trở với các báu vật nhân văn sống
Tôi tiếc ngẩn tiếc ngơ cái máy ghi âm của mình. Một lần tôi đùa: “Cụ sắp đi gặp các bậc tiền bối rồi còn thu cái máy ghi âm của cháu làm gì?”. "Thì năm nay cũng ngoài tám mươi rồi còn gì. Các cụ gọi về hầu trà thuốc lúc nào hay lúc đó thôi!”. Ông vẫn hóm hỉnh đến mức tinh quái. “Thế thì cụ cho phép cháu được ghi âm lại để lưu giữ một kho vàng ròng hiếm có của một nhà nghiên cứu suốt đời ăn rừng, ngủ khắp Tây Bắc, Tây Nguyên - một báu vật nhân văn sống” (cụm từ mà Giáo sư thường dùng để đánh giá về các nghệ nhân). Thế khi cụ đi gặp gỡ các nghệ nhân, họ không cho cụ ghi âm cụ có trách móc họ không?”. Ông cười xòa: “Thôi, tao kể bù cho mày nghe một chuyện này nhé, nhưng chỉ bác cháu ta biết với nhau thôi”. Thế là ông chiến thắng, bao giờ cũng chiến thắng, dĩ nhiên ông là một hiệp sĩ mà...

Ông đã sống trọn cuộc đời mình vì văn hóa dân gian với tuyên ngôn "đường thiên lí ngàn dặm bắt đầu từ bước chân đầu tiên". Lại nghe nói, cuốn "Âm nhạc dân gian Thái Tây Bắc" được trao tặng Giải Nhất của Hội Nhạc sĩ Việt Nam từ năm 2000, đã được ông hoàn thiện từ gần 30 năm về trước, ngay giữa đại ngàn Tây Bắc hùng vĩ, bí hiểm và quyến rũ. Cuốn sách thăng trầm ấy cũng chính là một phần không thể thiếu trong bức chân dung xả thân và gai góc của hiệp sĩ văn hóa Tô Ngọc Thanh.

GS Tô Ngọc Thanh: Vị lữ khách mê mải với xứ sở văn hóa
GS Tô Ngọc Thanh

Suốt cả đời ông đắm say, cứ ngẩn ngơ đi tìm, nhưng dường như vào lúc này điều ông đau đáu hơn cả, ấy là níu giữ giá trị của các "báu vật nhân văn sống"- các nghệ nhân - người kết tinh các giá trị văn hóa của cộng đồng. Ông khẽ thở dài, các cụ về trời, các cụ chẳng mang theo được cái gì lớn lao, được vàng thỏi bạc nén, nhưng các cụ đem tri thức, tài năng và kinh nghiệm của nhân loại "một đi không trở lại".

Thế nhưng, bây giờ làm thế nào để các giá trị đó không bị thất truyền một cách vô ích? Thế giời đã từng đưa ra khái niệm về văn hóa phi vật thể, ở Việt Nam giờ cần có Cục Di sản để bảo vệ văn hóa phi vật thể, đưa văn hóa phi vật thể lên với tầm cao mới. Cần phong tặng danh hiệu Nghệ nhân Nhân dân cho các nghệ nhân xứng đáng… GS Tô Ngọc Thanh đã làm tất cả. May mắn thay những giấc mơ đó đều thành hiện thực. Phấn khởi hơn là nhã nhạc cũng được công nhận là Di sản văn hóa phi vật thể của nhân loại.

Còn nhớ, năm 2001, khi mà lần đầu tiên ông Thanh đem được 32 điệu xòe Thái và hát chèo tàu đi sang Paris để mong người ta công nhận di sản văn hóa phi vật thể, những kiệt tác văn hóa khổng lồ của nhân loại. Ông tìm cách dò hỏi khắp bạn bè năm châu. Ngoại ngữ của cụ già này những tưởng chỉ mê mỗi rừng rú Tây Bắc, vậy mà hóa ra rất tài tình. Ông chạy vạy giới thiệu cái tuyệt vời của văn hóa phi vật thể của người Việt Nam với cái vẻ lo toan của một ông bố già sợ con cái chưa gặp chỗ mặn duyên.

Nghe đồn rằng, khi Nhã nhạc cung đình bị cho vào “rọ” "giao hưởng hóa" với cả dàn nhạc om sòm ụ xọe, ông Thanh đã một mình chạy đôn chạy đáo thanh minh với những vị "Ban giám khảo", rằng đấy chẳng qua chỉ là cách biểu diễn nhằm phục vụ du lịch, thu tiền, nó bị “gieo vừng ra ngô” mất rồi. Cái oách của vua chúa Việt Nam để tôi tổ chức cho mà xem, kiệt tác nhé. Rằng, nó hay lắm, tuyệt vời lắm. Ông cười một cách vô tư lự như khi di sản dân tộc nhờ ông chăm chút mà được thế giới ngưỡng mộ và vinh danh. "Chẳng qua cũng nhờ phúc ấm của tổ tiên mà thôi".

Tây Bắc đối với ông Thanh là một cái gì đó máu thịt. Tôi là thế hệ con cháu, có lẽ chẳng bao giờ hỏi chuyện lớn lao. Chỉ biết, ngày 17/6/1954, họa sĩ tài hoa Tô Ngọc Vân (cha đẻ của ông Thanh) đã hi sinh trên đường từ Điện Biên Phủ trở về. Cụ Vân được một người Tày chôn cất rất tử tế trong khói lửa. Nhận tin, ông Thanh tìm đến, một mình đặt mộ bố trên một gò đất cao, có trồng một cây ổi lớn, rồi từ từ xếp một viền đá có hình chữ vê (V - chữ cái đầu tiên tên cụ) để đánh dấu cho khỏi thất lạc. Chưa bao giờ, ông Thanh nói ra chuyện ấy, nhưng rõ ràng chữ máu thịt với Tây Bắc cũng đã được ông Thanh xếp đá viết nên từ đận đó.

Đến năm 1959, ông được phân công về Ban Nghiên cứu âm nhạc, thuộc Vụ Nghệ thuật - Bộ Văn hóa rồi tức tốc đi sưu tầm nghiên cứu âm nhạc đặc trách vùng Tây Bắc. Đặc biệt, năm 1962, trên lại có lệnh hỏa tốc điều động ông thành cán bộ của Sở Văn hóa Khu tự trị Tây Bắc, ông tới các bản heo hút làm anh cán bộ phong trào mẫn cán. Đó chính là khoảng thời gian gian khó quyết định để ông tìm thấy chính mình. (Còn nữa)

Vũ Minh Phúc

Tin liên quan

Cùng chuyên mục

Tấm lòng Vàng của vợ chồng anh Lành

Tấm lòng Vàng của vợ chồng anh Lành

Biết những bà con từ các tỉnh, thành phố trở về địa phương tránh dịch còn nhiều khó khăn, vất vả, chủ một cơ sở kinh doanh đã tổ chức nấu cơm vừa hỗ trợ người về thực hiện cách ly y tế tập trung, vừa hỗ trợ anh chị em đang làm nhiệm vụ tại khu cách ly và ở địa phương…
“Khúc khích với Văn Nhân” - một cách tiếp cận hóm hỉnh, sáng tạo

“Khúc khích với Văn Nhân” - một cách tiếp cận hóm hỉnh, sáng tạo

Tôi đang có trong tay 2 tập “Khúc khích với Văn Nhân” của Nhà thơ, họa sĩ Trần Nhương. Như “Lời thưa” của tác giả ở đầu sách: “Tập chân dung này cũng lấy vui làm chính tôi viết nhúc nhắc mấy năm và phần nhiều đã công bố trên trannhuong.com - con web của tôi với chuyên mục “Mỗi tuần một chân dung vui”.
Miệt mài giữ nghề truyền thống

Miệt mài giữ nghề truyền thống

Đến hẹn lại lên, cứ vào mỗi mùa Trung thu, dù trẻ con ngày nay ít còn chơi đèn kéo quân, nhưng gần ngày Rằm tháng 8, nghệ nhân Vũ Văn Sinh vẫn miệt mài làm ra những chiếc đèn truyền thống để giữ nghề…
Về nơi “nước non  ngàn dặm...”

Về nơi “nước non ngàn dặm...”

Du khách đến tham quan nơi “nước non ngàn dặm ra đi” ở khu vực núi Túy Vân thường đi theo hai đường: Từ thành phố Huế theo QL49B xuống biển Thuận An, qua đập Hòa Duân rồi chạy thẳng khoảng 40 km đến thị trấn Vinh Hiền để đến núi; hoặc từ Đà Nẵng qua QL1A đến đoạn phía bắc đèo Phước Tượng, qua cầu Tư Hiền đi thêm khoảng 3 km nữa là tới núi Tuý Vân, có chùa Thánh Duyên với tháp Điều Ngự 3 tầng cổ kính ở xã Vinh Hiền, huyện Phú Lộc, tỉnh Thừa Thiên Huế…
Nặng tình với văn hóa Dao

Nặng tình với văn hóa Dao

Với niềm say mê và gìn giữ vốn văn hóa của tổ tiên, hơn 20 năm qua, ông Triệu Quang Bình, thôn Mùng, xã Dương Hưu, huyện Sơn Động, tỉnh Bắc Giang hằng ngày bỏ công sức, thời gian để khôi phục, gìn giữ bản sắc của đồng bào Dao ở miền sơn cước này...

Tin khác

Gió heo may…

Gió heo may…
Thu Hà Nội dịu dàng đến lạ, dòng người hối hả trên đường vì cuộc sống mưu sinh sau một ngày để trở về nhà

Nhà văn Abdulrazak Gurnah đoạt giải Nobel Văn học năm 2021

Nhà văn Abdulrazak Gurnah đoạt giải Nobel Văn học năm 2021
Giải thưởng Nobel Văn học 2021 vinh danh nhà văn Abdulrazak Gurnah, người Anh gốc Tanzania, ông có nhiều bài viết liên quan đến chủ nghĩa thực dân và các quốc gia châu Phi thời kỳ hậu thuộc địa.

Lễ đầy tháng của người Tày

Lễ đầy tháng của người Tày
Lễ cúng đầy tháng con của người Tày mang ý nghĩa vô cùng quan trọng đối với văn hóa dân tộc Tày. Trong tâm thức người Tày, Lễ này đánh dấu sự tồn tại và quyết định đến số phận của đứa trẻ đó trong gia đình.

Ca sĩ Phi Nhung qua đời vì mắc COVID-19

Ca sĩ Phi Nhung qua đời vì mắc COVID-19
Theo đại diện của ca sĩ Phi Nhung, ca sĩ Phi Nhung đã qua đời ngày 28/9, tại Bệnh viện Chợ Rẫy, TP Hồ Chí Minh, sau hơn 1 tháng điều trị COVID-19.

Bảo tồn di sản văn hóa phi vật thể ca trù ở Thái Bình

Bảo tồn di sản văn hóa phi vật thể ca trù ở Thái Bình
Cùng với hát chèo, ca trù được coi là một loại hình nghệ thuật dân gian đặc sắc, vừa độc đáo lại vừa có sức hút riêng trên mảnh đất quê lúa Thái Bình. Hiện nay, ca trù đang dần bị mai một, cần nhiều giải pháp thiết thực trong việc khôi phục, bảo tồn, gìn giữ và phát huy loại hình nghệ thuật độc đáo này.

Phòng, chống vi phạm pháp luật trong hoạt động VH-TT&DL: Lấy cái đẹp dẹp cái xấu

Phòng, chống vi phạm pháp luật trong hoạt động VH-TT&DL: Lấy cái đẹp dẹp cái xấu
Tăng cường thực thi pháp luật trong các hoạt động văn hóa, thể thao, du lịch, Bộ VH-TT&DL đã có công văn yêu cầu các cơ quan, đơn vị trực thuộc Bộ; các Sở VH-TT&DL, Sở VH-TT, Sở Văn hóa, Thông tin, Thể thao và Du lịch; Sở Du lịch các tỉnh, thành phố trực thuộc Trung ương hưởng ứng Ngày Pháp luật Việt Nam với các chủ đề thiết thực, phù hợp trong bối cảnh đại dịch Covid-19.
Xem thêm
Tỉnh Bình Thuận: An toàn đón khách ở trạng thái bình thường mới

Tỉnh Bình Thuận: An toàn đón khách ở trạng thái bình thường mới

Ngày 18/10, Chủ tịch UBND tỉnh Bình Thuận ban hành Quy định tạm thời các biện pháp hành chính “Thích ứng an toàn, linh hoạt, kiểm soát hiệu quả dịch Covid-19”, theo từng cấp độ dịch áp dụng trên địa bàn tỉnh Bình Thuận. Và nổi lên nhất vừa phòng chống dịch lại vừa phát triển kinh tế, ngày 24/10/2021, Bình Thuận sẽ mở cửa đón khách “du lịch xanh” quay trở lại.
Ẩn số sau điểm check-in mới "chất như nước cất" tại Nam Phú Quốc

Ẩn số sau điểm check-in mới "chất như nước cất" tại Nam Phú Quốc

Bạn sẽ làm gì khi làng mình được UNESCO trao tặng danh hiệu Di sản Văn hóa Thế giới? Bạn tổ chức họp ở nhà cộng đồng, và ai đó giơ tay ý kiến: “Cần vẽ lên tường”. Bạn hẳn sẽ cho người đó bị… dở hơi. Nhưng Penang, Malaysia đã làm vậy. Và họ trở thành một trong những điểm check-in hàng đầu châu Á.
Hộ chiếu vắc-xin sẽ mang đến những cơ hội gì cho Phú Quốc?

Hộ chiếu vắc-xin sẽ mang đến những cơ hội gì cho Phú Quốc?

Được coi là “phao cứu sinh” cho nhiều điểm đến du lịch trên thế giới, liệu hộ chiếu vắc-xin có phải là “tấm thẻ bài” đưa Phú Quốc nói riêng và du lịch Việt Nam nói chung tìm được hướng đi tươi sáng trong bối cảnh đại dịch vẫn diễn biến phức tạp?
Tuyển Việt Nam sẽ rớt khỏi Top 100 thế giới nếu thua Oman

Tuyển Việt Nam sẽ rớt khỏi Top 100 thế giới nếu thua Oman

Tuyển Việt Nam có thể tuột khỏi Top 100 trên bảng xếp hạng FIFA nếu tiếp tục thua tuyển Oman ở lượt trận thứ 4 vòng loại World Cup 2022 khu vực Châu Á.
Lý do nào khiến Ánh Viên muốn từ giã bơi lội đỉnh cao?

Lý do nào khiến Ánh Viên muốn từ giã bơi lội đỉnh cao?

Kình ngư Nguyễn Thị Ánh Viên đã gửi đơn bày tỏ mong muốn chia tay đội tuyển bơi Việt Nam và từ giã sự nghiệp thi đấu bơi lội đỉnh cao.
Huấn luyện viên Park Hang-seo lý giải về 3 bàn thua trước tuyển Trung Quốc

Huấn luyện viên Park Hang-seo lý giải về 3 bàn thua trước tuyển Trung Quốc

Huấn luyện viên Park Hang-seo cảm thấy tiếc nuối khi đội tuyển Việt Nam thua sát nút 2-3 trước tuyển Trung Quốc. Ông thừa nhận việc thay hậu vệ vội vàng đã khiến đội nhà thua cuộc.
Dòng sông tuổi thơ

Dòng sông tuổi thơ

Trong cuộc đời mỗi con người, ai cũng phải trải qua những buồn vui, sóng gió đẩy đưa... Sông quê hương vẫn nằm đó, lắng nghe tiếng đổi thay của mỗi tuổi thơ, dịu dàng và thân thuộc.
Bà nội

Bà nội

Buổi chiều, bố đi làm về. Vào bàn ăn, vừa mở lồng bàn, bố đã reo: Trời! Bà cho cả nhà ăn những gì mà trông đã thấy ngon thế này. Nghe tiếng bố, Hiệp và Khuê, đứa mười lăm, đứa mười hai đang ở ngoài phòng học liền chạy vào. Trên bàn ăn, như có phép lạ, hiện lên sáu đĩa bánh trôi, sáu bát bánh chay, tất cả đều trắng phau.
Cô nàng i ngắn

Cô nàng i ngắn

Chuyến đi cao nguyên đá Đồng Văn của tôi lần ấy hoàn toàn ngẫu hứng. Nó được hình thành khi tôi ghé thăm anh bạn thân đang công tác tại Báo Biên Phòng.
Thanh Sơn, Khả Ngân: "Kết phim 11 tháng 5 ngày sẽ làm thỏa mãn khán giả"

Thanh Sơn, Khả Ngân: "Kết phim 11 tháng 5 ngày sẽ làm thỏa mãn khán giả"

Thanh Sơn, Khả Ngân đã có những tiết lộ thú vị về cái kết của phim "11 tháng 5 ngày".
Thủy Tiên - Công Vinh sao kê từ thiện hơn 177 tỉ đồng với 18.000 tờ A4

Thủy Tiên - Công Vinh sao kê từ thiện hơn 177 tỉ đồng với 18.000 tờ A4

Chiều 17.9, ca sĩ Thủy Tiên và Công Vinh có mặt tại ngân hàng để tiến hành sao kê số tiền kêu gọi ủng hộ miền Trung. Nữ ca sĩ tiết lộ sao kê dài 18.000 tờ A4 và con số cuối trong tài khoản là hơn 177 tỉ đồng.
Con gái ca sĩ Phi Nhung tiết lộ tình trạng sức khỏe của mẹ

Con gái ca sĩ Phi Nhung tiết lộ tình trạng sức khỏe của mẹ

Ca sĩ Phi Nhung bị nhiễm Covid-19 và được điều trị tại Bệnh viện Chợ Rẫy, TP.HCM.
Phiên bản di động