GS Tô Ngọc Thanh: Vị lữ khách mê mải với xứ sở văn hóa

Kì 2: Trăn trở với các báu vật nhân văn sống
Tôi tiếc ngẩn tiếc ngơ cái máy ghi âm của mình. Một lần tôi đùa: “Cụ sắp đi gặp các bậc tiền bối rồi còn thu cái máy ghi âm của cháu làm gì?”. "Thì năm nay cũng ngoài tám mươi rồi còn gì. Các cụ gọi về hầu trà thuốc lúc nào hay lúc đó thôi!”. Ông vẫn hóm hỉnh đến mức tinh quái. “Thế thì cụ cho phép cháu được ghi âm lại để lưu giữ một kho vàng ròng hiếm có của một nhà nghiên cứu suốt đời ăn rừng, ngủ khắp Tây Bắc, Tây Nguyên - một báu vật nhân văn sống” (cụm từ mà Giáo sư thường dùng để đánh giá về các nghệ nhân). Thế khi cụ đi gặp gỡ các nghệ nhân, họ không cho cụ ghi âm cụ có trách móc họ không?”. Ông cười xòa: “Thôi, tao kể bù cho mày nghe một chuyện này nhé, nhưng chỉ bác cháu ta biết với nhau thôi”. Thế là ông chiến thắng, bao giờ cũng chiến thắng, dĩ nhiên ông là một hiệp sĩ mà...

Ông đã sống trọn cuộc đời mình vì văn hóa dân gian với tuyên ngôn "đường thiên lí ngàn dặm bắt đầu từ bước chân đầu tiên". Lại nghe nói, cuốn "Âm nhạc dân gian Thái Tây Bắc" được trao tặng Giải Nhất của Hội Nhạc sĩ Việt Nam từ năm 2000, đã được ông hoàn thiện từ gần 30 năm về trước, ngay giữa đại ngàn Tây Bắc hùng vĩ, bí hiểm và quyến rũ. Cuốn sách thăng trầm ấy cũng chính là một phần không thể thiếu trong bức chân dung xả thân và gai góc của hiệp sĩ văn hóa Tô Ngọc Thanh.

GS Tô Ngọc Thanh: Vị lữ khách mê mải với xứ sở văn hóa
GS Tô Ngọc Thanh

Suốt cả đời ông đắm say, cứ ngẩn ngơ đi tìm, nhưng dường như vào lúc này điều ông đau đáu hơn cả, ấy là níu giữ giá trị của các "báu vật nhân văn sống"- các nghệ nhân - người kết tinh các giá trị văn hóa của cộng đồng. Ông khẽ thở dài, các cụ về trời, các cụ chẳng mang theo được cái gì lớn lao, được vàng thỏi bạc nén, nhưng các cụ đem tri thức, tài năng và kinh nghiệm của nhân loại "một đi không trở lại".

Thế nhưng, bây giờ làm thế nào để các giá trị đó không bị thất truyền một cách vô ích? Thế giời đã từng đưa ra khái niệm về văn hóa phi vật thể, ở Việt Nam giờ cần có Cục Di sản để bảo vệ văn hóa phi vật thể, đưa văn hóa phi vật thể lên với tầm cao mới. Cần phong tặng danh hiệu Nghệ nhân Nhân dân cho các nghệ nhân xứng đáng… GS Tô Ngọc Thanh đã làm tất cả. May mắn thay những giấc mơ đó đều thành hiện thực. Phấn khởi hơn là nhã nhạc cũng được công nhận là Di sản văn hóa phi vật thể của nhân loại.

Còn nhớ, năm 2001, khi mà lần đầu tiên ông Thanh đem được 32 điệu xòe Thái và hát chèo tàu đi sang Paris để mong người ta công nhận di sản văn hóa phi vật thể, những kiệt tác văn hóa khổng lồ của nhân loại. Ông tìm cách dò hỏi khắp bạn bè năm châu. Ngoại ngữ của cụ già này những tưởng chỉ mê mỗi rừng rú Tây Bắc, vậy mà hóa ra rất tài tình. Ông chạy vạy giới thiệu cái tuyệt vời của văn hóa phi vật thể của người Việt Nam với cái vẻ lo toan của một ông bố già sợ con cái chưa gặp chỗ mặn duyên.

Nghe đồn rằng, khi Nhã nhạc cung đình bị cho vào “rọ” "giao hưởng hóa" với cả dàn nhạc om sòm ụ xọe, ông Thanh đã một mình chạy đôn chạy đáo thanh minh với những vị "Ban giám khảo", rằng đấy chẳng qua chỉ là cách biểu diễn nhằm phục vụ du lịch, thu tiền, nó bị “gieo vừng ra ngô” mất rồi. Cái oách của vua chúa Việt Nam để tôi tổ chức cho mà xem, kiệt tác nhé. Rằng, nó hay lắm, tuyệt vời lắm. Ông cười một cách vô tư lự như khi di sản dân tộc nhờ ông chăm chút mà được thế giới ngưỡng mộ và vinh danh. "Chẳng qua cũng nhờ phúc ấm của tổ tiên mà thôi".

Tây Bắc đối với ông Thanh là một cái gì đó máu thịt. Tôi là thế hệ con cháu, có lẽ chẳng bao giờ hỏi chuyện lớn lao. Chỉ biết, ngày 17/6/1954, họa sĩ tài hoa Tô Ngọc Vân (cha đẻ của ông Thanh) đã hi sinh trên đường từ Điện Biên Phủ trở về. Cụ Vân được một người Tày chôn cất rất tử tế trong khói lửa. Nhận tin, ông Thanh tìm đến, một mình đặt mộ bố trên một gò đất cao, có trồng một cây ổi lớn, rồi từ từ xếp một viền đá có hình chữ vê (V - chữ cái đầu tiên tên cụ) để đánh dấu cho khỏi thất lạc. Chưa bao giờ, ông Thanh nói ra chuyện ấy, nhưng rõ ràng chữ máu thịt với Tây Bắc cũng đã được ông Thanh xếp đá viết nên từ đận đó.

Đến năm 1959, ông được phân công về Ban Nghiên cứu âm nhạc, thuộc Vụ Nghệ thuật - Bộ Văn hóa rồi tức tốc đi sưu tầm nghiên cứu âm nhạc đặc trách vùng Tây Bắc. Đặc biệt, năm 1962, trên lại có lệnh hỏa tốc điều động ông thành cán bộ của Sở Văn hóa Khu tự trị Tây Bắc, ông tới các bản heo hút làm anh cán bộ phong trào mẫn cán. Đó chính là khoảng thời gian gian khó quyết định để ông tìm thấy chính mình. (Còn nữa)

Vũ Minh Phúc

Tin liên quan

Cùng chuyên mục

Rằm tháng giêng vãn cảnh Phổ Đà Sơn

Rằm tháng giêng vãn cảnh Phổ Đà Sơn

Từ TP Hồ Chí Minh, du khách đi theo đường quốc lộ 1A, qua khỏi khu vực biển Cà Ná khoảng 10km, đến ngã tư Hòa Trinh rẽ phải đi theo con đường mòn chừng 4,5km là đến chùa Phổ Đà Sơn, tọa lạc tại xã Phước Dinh, huyện Thuận Nam, tỉnh Ninh Thuận. Nơi đây “sơn thủy hữu tình”, có nhiều di sản văn hóa, công trình văn hóa tâm linh Phật giáo ấn tượng. Đặc biệt nơi đây có những hang động được đánh giá là không khác gì Phổ Đà Sơn - một trong tứ đại danh sơn nổi tiếng của Trung Quốc.
Săn cá mòi trên sông Yên

Săn cá mòi trên sông Yên

Quê tôi có đập nước lớn nằm trên sông Yên, giữa hai xã Hoà Khương và Hoà Tiến, huyện Hoà Vang, TP Đà Nẵng, dân quê tôi gọi “nôm na” là “Ba ra An Trạch”
Lễ ký kết hợp tác giữa CITENCO và HFIC vì một thành phố xanh, sạch, đẹp

Lễ ký kết hợp tác giữa CITENCO và HFIC vì một thành phố xanh, sạch, đẹp

Vừa qua, Công ty TNHH MTV Môi trường Đô thị TP. Hồ Chí Minh (CITENCO) và Công ty Đầu tư Tài chính Nhà nước TP. Hồ Chí Minh (HFIC) đã ký kết Biên bản ghi nhớ hợp tác. Theo đó, việc ký kết hai bên nhằm thực hiện mục tiêu “Xây dựng và Thúc đẩy triển khai các giải pháp Xanh, hướng đến gia tăng tỷ lệ GDP xanh cho TP. Hồ Chí Minh”.
Nhân ngày tảo mộ, kể chuyện tìm mộ thất lạc

Nhân ngày tảo mộ, kể chuyện tìm mộ thất lạc

TNhân dịp tiết Thanh minh, tôi mới về quê ngoại thắp hương cho cụ ông, cụ bà và ông bà ngoại. Trước mộ người xưa, gia đình chúng tôi cảm ơn ông Hằng (tức bà Nguyễn Thị Thùy), đã giúp chúng tôi tìm được 2 mộ thất lạc hơn 70 năm.
Nhà thơ Nguyễn Quang Thiều: Chúng ta làm mọi việc, tốt hay xấu đều có con mắt dõi theo

Nhà thơ Nguyễn Quang Thiều: Chúng ta làm mọi việc, tốt hay xấu đều có con mắt dõi theo

Sau khi thay nhà thơ Hữu Thỉnh làm Chủ tịch Hội Nhà văn Việt Nam, đầu năm 2021, nhà thơ Nguyễn Quang Thiều gây ấn tượng trong giới văn nghệ sĩ qua triển lãm tranh “Người thổi sáo”, tại Hà Nội.

Tin khác

Bắc Ninh dừng tổ chức, không đón khách đến Hội Lim 2021

Bắc Ninh dừng tổ chức, không đón khách đến Hội Lim 2021
Hội Lim là một lễ hội lớn của tỉnh Bắc Ninh, chính hội được tổ chức vào ngày 13 tháng giêng hàng năm, trên địa bàn huyện Tiên Du tỉnh Bắc Ninh. Hội Lim được coi là nét kết tinh độc đáo của vùng văn hoá Kinh Bắc.

Ôi Sa Pa, thành phố trong sương

Ôi Sa Pa, thành phố trong sương
Mùa Đông chính là mùa từ sáng tới tối thị trấn Sa Pa bồng bềnh trong biển mây, mù sương. Đó cũng là mùa đỉnh Phan Si Păng băng giá, có tuyết rơi… Dưới thung sâu đồi chè Ô Long, những vườn đào xứ lạnh đã bung hoa khoe sắc.

Cúng Thần Tài năm 2021 như thế nào đúng nhất?

Cúng Thần Tài năm 2021 như thế nào đúng nhất?
Theo truyền thuyết, Thần Tài là vị Thần cai quản tiền bạc, tài lộc trên thiên đình, đem lại may mắn cho người dân. Đến ngày 10 tháng Giêng, Ngài bay về trời, vì thế dân gian lấy ngày này là ngày vía Thần Tài.

Câu lạc bộ Hương Lam: Lá cờ đầu hoạt động nhân đạo

Câu lạc bộ Hương Lam: Lá cờ đầu hoạt động nhân đạo
Các hoạt động nhân đạo của Câu lạc bộ Hương Lam, thuộc Hội Từ thiện và Bảo vệ quyền trẻ em thành phố Đà Nẵng, trong giai đoạn 2015-2020, đạt tổng trị giá hơn 22 tỷ đồng, dẫn đầu các câu lạc bộ trên địa bàn thành phố Đà Nẵng.

Người La Hủ ở Mường Tè

Người La Hủ ở Mường Tè
Trong dịp lên dự Hội nghị biểu dương cán bộ Hội NCT tỉnh Lai Châu, tôi có cơ hội ở chung phòng với bà Phùng Mò Be, người dân tộc La Hủ, Chủ tịch Hội NCT xã Bum Tở, huyện Mường Tè. Đêm đó, chúng tôi không ngủ và say sưa trò chuyện về tình hình NCT, hoạt động Hội và cả những phong tục tập quán của đồng bào các dân tộc nơi đây...

Du lịch Lễ hội

Du lịch Lễ hội
Theo thống kê hiện nay cả nước ta có trên 8.000 lễ hội, trong đó lễ hội dân gian chiếm hơn 80%, lễ hội lịch sử chiếm hơn 4%, lễ hội tôn giáo chiếm hơn 6%. Hà Nội, Bắc Ninh, Hà Nam, Hải Dương, Phú Thọ... là địa phương có nhiều lễ hội nhất. Hiện xu thế của lễ hội truyền thống đang được gắn liền với lễ hội và du lịch phát triển kinh tế.
Xem thêm
Sun World Fansipan Legend: Anh đào Nhật Bản nở rộ, đẹp như chốn Phù Tang

Sun World Fansipan Legend: Anh đào Nhật Bản nở rộ, đẹp như chốn Phù Tang

Hơn 200 gốc anh đào Nhật Bản, 100 gốc đào Himalaya cùng 200 gốc đào rừng Hoàng Liên đang bung nở rực rỡ tại khu du lịch Sun World Fansipan ...
Đầu năm: Phật tử và du khách hoan hỉ tìm về Fansipan bái Phật, cầu an

Đầu năm: Phật tử và du khách hoan hỉ tìm về Fansipan bái Phật, cầu an

Những ngày đầu xuân năm mới, trên “Nóc nhà Đông Dương”, đông đảo du khách, Phật tử tìm về, hành hương trong sự thành kính, vượt qua những bậc đá ...
Bạn có hẹn với nắng vàng rực rỡ cùng những trải nghiệm vui quên lối về ở Hòn Thơm

Bạn có hẹn với nắng vàng rực rỡ cùng những trải nghiệm vui quên lối về ở Hòn Thơm

Nắng vàng như mật ngọt, bờ cát trắng mịn màng ôm ấp làn nước xanh mát lạnh, cùng loạt trải nghiệm cực đã khiến Hòn Thơm (phía Nam đảo Phú ...
Xếp sau tuyển Việt Nam, huấn luyện viên UAE lên tiếng: “Không cần lo lắng"

Xếp sau tuyển Việt Nam, huấn luyện viên UAE lên tiếng: “Không cần lo lắng"

Huấn luyện viên Bert van Marwijk thể hiện sự tự tin, bất chấp việc UAE vẫn đang ở tình thế bất lợi tại bảng G vòng loại World Cup 2022, ...
Chính thức ra mắt Đội bóng chuyền nữ Bamboo Airways Vĩnh Phúc, đặt mục tiêu lọt top 8 đội mạnh quốc gia

Chính thức ra mắt Đội bóng chuyền nữ Bamboo Airways Vĩnh Phúc, đặt mục tiêu lọt top 8 đội mạnh quốc gia

Sáng ngày 5/2, tại Vĩnh Phúc, hãng hàng không Bamboo Airways đã phối hợp với Sở Văn hoá, Thể thao và Du lịch tỉnh tổ chức lễ ra mắt đội ...
Đặng Văn Lâm chia tay Muangthong United, gia nhập Cerezo Osaka

Đặng Văn Lâm chia tay Muangthong United, gia nhập Cerezo Osaka

Câu lạc bộ Nhật Bản Cerezo Osaka thông báo thương vụ chiêu mộ thủ thành Đặng Văn Lâm đã chính thức hoàn tất.
Dòng sông tuổi thơ

Dòng sông tuổi thơ

Trong cuộc đời mỗi con người, ai cũng phải trải qua những buồn vui, sóng gió đẩy đưa... Sông quê hương vẫn nằm đó, lắng nghe tiếng đổi thay của ...
Bà nội

Bà nội

Buổi chiều, bố đi làm về. Vào bàn ăn, vừa mở lồng bàn, bố đã reo: Trời! Bà cho cả nhà ăn những gì mà trông đã thấy ngon thế ...
Cô nàng i ngắn

Cô nàng i ngắn

Chuyến đi cao nguyên đá Đồng Văn của tôi lần ấy hoàn toàn ngẫu hứng. Nó được hình thành khi tôi ghé thăm anh bạn thân đang công tác tại ...
Ban nhạc Bức tường: "Đặc điểm nổi bật nhất sau 26 năm là sống trọn"

Ban nhạc Bức tường: "Đặc điểm nổi bật nhất sau 26 năm là sống trọn"

MV“Arise’21 - Ta sẽ hồi sinh”ra mắt vào đúng thời điểm giao thừa Xuân Tân Sửu, như lời kêu gọi đầy tự hào về một năm 2020 khó khăn nhưng ...
Nghệ sĩ ưu tú Xuân Bắc được bổ nhiệm làm Giám đốc Nhà hát Kịch Việt Nam

Nghệ sĩ ưu tú Xuân Bắc được bổ nhiệm làm Giám đốc Nhà hát Kịch Việt Nam

Chiều 14/1, nghệ sĩ Xuân Bắc đã nhận quyết định bổ nhiệm làm Giám đốc Nhà hát Kịch Việt Nam từ Bộ Văn hoá, Thể thao và Du lịch.
Top 10 Hoa khôi Du lịch Việt Nam ‘phủ xanh’ đất trống hồ sinh thái Na Hang - Lâm Bình

Top 10 Hoa khôi Du lịch Việt Nam ‘phủ xanh’ đất trống hồ sinh thái Na Hang - Lâm Bình

5,3 ha khu vực rừng phòng hộ hồ sinh thái Na Hang - Lâm Bình (huyện Lâm Bình, Tuyên Quang) được phủ xanh nhờ sự chung tay của những người ...
Phiên bản di động