XÉ CÔỐNG - tinh hoa văn hóa của dân tộc Thái

Xé Côống - một hình thức múa tập thể sơ khai cổ xưa nhất của người dân tộc Thái tại các bản mường Thái trước kia, nay trở thành nét sinh hoạt văn hóa tinh thần phổ biến của người Thái vùng Tây Bắc nước ta. Xé Côống chính là một dạng thức của nghệ thuật xòe Thái đã được Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch đưa vào danh mục di sản văn hóa phi vật thể quốc gia (thuộc loại hình Nghệ thuật trình diễn dân gian) tại Quyết định số 3820/QĐ-BVHTTDL ngày 31/10/2013. Tổ chức Giáo dục, Khoa học và Văn hóa Liên Hợp Quốc (UNESCO) ghi nhận là Di sản văn hóa phi vật thể đại diện của nhân loại ngày 15/12/2021.

Xé Côống - một hình thức múa tập thể sơ khai cổ xưa nhất của người dân tộc Thái tại các bản mường Thái trước kia.

Xé Côống khởi nguồn từ lễ Xên Pang (lễ tạ ơn). Mọi người nắm tay nhau nhảy múa xung quanh mâm cúng, sau này phát triển thành điệu xòe quanh cây nêu, quanh đống lửa. Điệu múa này thường được xuất hiện trong các nghi lễ mừng Xuân mới, được mùa, mừng nhà mới, mừng cơm mới, cưới xin, lễ xên bản, mừng Quốc khánh, sinh hoạt văn hóa trong các trường học, các sự kiện văn hóa, du lịch của địa phương...

Xé Côống không phân biệt giới tính, lứa tuổi và không hạn chế số người tham gia, động tác đơn giản, nhịp nhàng, múa không cần đạo cụ. Nhạc cụ phục vụ Xé Côống chủ yếu là trống (không thể thiếu), ngoài ra còn có chiêng, chũm chọe, tính tẩu. Những người tham gia nắm tay nhau xếp đội hình thành vòng tròn (ban đầu hẹp, sau được mở rộng tùy thuộc số người tham gia) bước theo nhịp trống, chiêng, bước tiến, bước lùi chuyển dịch theo vòng tròn ngược chiều kim đồng hồ. Khi số người tham gia đông sẽ đứng thành hai hoặc ba vòng tròn, nam nữ đứng xen kẽ nhau để múa; các vòng tròn chuyển động ngược chiều nhau; cùng với nhịp bước chân, các cánh tay được nắm chặt vào nhau rồi nâng lên hạ xuống đồng hành với nhịp bước chân dậm nhẹ, lúc tiến, lúc lùi theo nhịp của trống và nhạc; động tác cứ như vậy được lặp đi lặp lại nhiều lần. Khi đang Xé Côống, mọi người còn có thể kết hợp hát đối, ứng đáp thơ, cuộc vui có thể kéo dài thâu đêm tới sáng. Có địa phương, đồng bào thích tiến hành Xé Côống theo hình thức có người múa tự do (hoặc cặp múa, tốp múa tự do) bên trong vòng múa đồng điệu tùy theo tính chất, quy mô của từng sự kiện.

Xé Côống tại Lễ hội hoa ban Mộc Châu, Sơn La năm 2023.

Trước xu thế phát triển kinh tế - xã hội nhanh, bền vững của đất nước ta ngày nay, công tác bảo tồn và phát huy các giá trị văn hóa truyền thống của dân tộc đang được Đảng, Nhà nước và chính quyền các địa phương luôn quan tâm, coi trọng; nhất là việc khai thác giá trị di sản văn hóa phục vụ nhu cầu thưởng ngoạn của du khách trong phát triển du lịch từng bước trở thành ngành kinh tế mũi nhọn. Xé Côống đã và đang là một sản phẩm du lịch văn hóa đặc sắc, thu hút mạnh du khách trong và ngoài nước đến thăm; đồng thời nó không chỉ có ý nghĩa làm phong phú đời sống văn hóa tinh thần đối với đồng bào dân tộc Thái, mà còn mang lại nguồn lợi kinh tế tốt cho bà con ở các bản làng văn hóa trong hoạt động du lịch cộng đồng vùng Tây Bắc nước nhà.