Về Nghệ An ăn cá trích nướng than

Từ miến lươn, cháo lươn, súp lươn đến nhút Thanh Chương, bánh đúc, hến xào, trám nếp đen hay kẹo cu đơ… mỗi món ăn là một lát cắt văn hóa của vùng đất “gió Lào cát trắng”. Trong số đó, cá trích nướng than là một món ăn ven biển giản dị nhưng lại có sức hút rất riêng, khiến người từng thưởng thức khó lòng quên được.

Giữa tháng Ba, khi gió nồm bắt đầu thổi dọc bờ biển, vùng biển xã Hải Châu bước vào mùa cá trích. Không khí làng chài trở nên nhộn nhịp. Từ tinh mơ, khi mặt trời còn chưa ló rạng, những bè mảng đã nối nhau cập bờ sau chuyến ra khơi kéo dài 4-5 giờ, cách bờ khoảng 6-8 hải lý. Trên lưới là những mẻ cá trích dày, óng ánh dưới ánh bình minh, tươi rói và chắc thịt.

Cảnh kéo lưới, giũ cá diễn ra nhanh gọn. Ngư dân không gỡ từng con mà kéo căng lưới, giũ mạnh để cá rơi xuống bãi cát. Những con cá nhỏ lấp lánh, phủ kín mặt đất như một tấm thảm bạc. Tiếng sóng, tiếng gọi nhau, tiếng cười nói hòa vào nhau, tạo nên nhịp sống lao động sôi động của miền biển.

Bán cá trích nướng tại chợ Sa Nam (xã Vạn An, tỉnh Nghệ An)

Mỗi chuyến biển ngư dân thường mang về từ 50 đến 150kg cá, có ngày trúng lớn đạt 2-3 tạ. Sau khi trừ chi phí, ngư dân có thể thu nhập từ vài trăm nghìn đến hơn một triệu đồng. Dù chi phí nhiên liệu, công sức tăng lên, nhưng mùa cá trích ổn định giúp người dân yên tâm bám biển, duy trì sinh kế.

Mùa cá kéo dài từ tháng Giêng đến hết tháng Ba âm lịch. Đây không chỉ là thời điểm đánh bắt chính mà còn là mùa du khách tìm về trải nghiệm. Họ không chỉ đứng ngắm cảnh mà còn hòa mình vào không khí lao động, trực tiếp thưởng thức cá trích nướng ngay trên bãi biển là một trải nghiệm chân thực, gần gũi.

Cá trích là loài cá biển nhỏ, thân dẹt, thuôn dài. Da cá ánh xanh nhạt, bụng có đường răng cưa rõ nét, thân phủ lớp vảy li ti. Dù hình dáng giản dị, cá trích lại giàu dinh dưỡng, đặc biệt là canxi, và có giá thành rất phải chăng. Từ loại cá này, người dân có thể chế biến nhiều món như chiên, hấp, kho tiêu, kho rục… nhưng phổ biến và hấp dẫn nhất vẫn là nướng than.

Cá sau khi đánh bắt được làm sạch, bỏ mang và ruột, rửa kỹ cho hết nhớt nhưng không đánh vảy. Cá tươi được xếp lên vỉ, đặt trên bếp than hồng. Lửa phải giữ liu riu, không quá lớn, để cá chín từ từ trong khoảng 10–15 phút. Người nướng phải liên tục trở tay để cá chín đều, lớp da vàng ươm, không cháy, phần xương bên trong giòn tan.

Cá trích nướng than xứ Nghệ thơm, giòn, bùi, béo với hương vị đặc trưng.

Chính cách nướng ấy tạo nên hương vị đặc trưng. Khi cá chín, mùi thơm lan theo gió biển, hòa quyện giữa vị khói, vị than và vị mặn của đại dương. Thịt cá béo, bùi, giòn nhẹ, ngọt đậm. Cảm giác vừa thổi vừa ăn bên bếp than đỏ, giữa không gian biển trời lộng gió, khiến món ăn trở nên cuốn hút hơn.

Cá trích nướng thường ăn kèm với rau sống, lá sung, bún hoặc bánh mướt. Nhiều nơi còn dùng bánh tráng nướng Đô Lương để cuốn, tạo độ giòn và tăng hương vị. Nước chấm là yếu tố quan trọng. Có thể là nước mắm truyền thống pha chanh, ớt, tỏi, hoặc mắm tôm pha khéo. Tất cả hòa quyện, tạo nên vị đậm đà, dân dã mà tinh tế.

Không chỉ xuất hiện ở các chợ từ thành phố Vinh đến vùng quê, cá trích nướng còn phổ biến tại chợ Sa Nam (xã Vạn An), khu vực đền Cờn (phường Quỳnh Phương, thị xã Hoàng Mai) vào mùa lễ hội. Sau khi dâng hương, vãn cảnh, nhiều du khách tìm đến các quán ven biển để thưởng thức. Trong không gian linh thiêng xen lẫn đời thường, hương cá nướng như làm ấm thêm bước chân người hành hương.

Ngày nay, cá trích nướng xứ Nghệ không còn bó hẹp trong phạm vi địa phương. Nhiều hộ dân đã tận dụng mạng xã hội như Zalo, Facebook để quảng bá sản phẩm. Cá nướng được hút chân không, cấp đông và vận chuyển đi xa mà vẫn giữ được hương vị. Những ngày cao điểm, mỗi gia đình có thể nướng hàng chục ký cá, thậm chí làm xuyên đêm để kịp đơn hàng.

Giá cá trích tươi khá rẻ, trung bình khoảng 15.000 -25.000 đồng/kg khi bán sỉ. Tuy nhiên, giá trị mà nó mang lại không chỉ nằm ở kinh tế. Đó còn là nguồn sinh kế ổn định cho ngư dân, là nét văn hóa ẩm thực đặc trưng của vùng biển Nghệ An.

Với du khách, cá trích nướng không đơn thuần là món ăn. Đó là ký ức về một vùng đất chân chất, nơi con người sống chan hòa với biển. Từ lâu, dân gian vẫn truyền nhau câu ca: “Đường vô xứ Nghệ quanh quanh/ Non xanh nước biếc như tranh họa đồ/ Hải Châu gió mặn rung rinh/ Cá trích nướng lửa đậm tình quê hương…”.

Câu ca như một lời mời giản dị mà sâu sắc. Ai đã một lần thưởng thức cá trích nướng giữa gió biển xứ Nghệ, hẳn sẽ còn nhớ mãi hương vị mộc mạc mà nồng nàn - hương vị của biển, của than, và của tình người miền Trung.