Vào tháng 8/1984, khi NXB Đà Nẵng ra đời, với thực trạng không nhà xưởng, không cán bộ, không nhân viên. Nhà văn Hồ Duy Lệ, một người bạn thân thiết, từng nhớ lại: “Tỉnh ủy phân công anh Nguyễn Văn Giai làm Giám đốc NXB khi trong tay anh chỉ có một quyết định, không có gì cả. Bắt đầu từ con số không”. Nhưng chính từ cái “không” ấy, ông cùng ông Lê Nam Bằng và ông Nguyễn Thanh Sâm (được ví như “cỗ xe tam mã”), bắt tay vào gây dựng sự nghiệp xuất bản với tâm huyết, niềm tin và tinh thần học hỏi.
Có một chi tiết đẹp về con người ông, mà ít ai biết: Không phải NXB nào thời đó cũng có tòa nhà riêng. Thế nhưng với sự kiên trì và cả sự cảm hóa từ những người yêu văn chương, ông Giai đã cùng nhà văn Nguyễn Tuân đến Tỉnh ủy xin đất. Khu đất vàng 15 Quang Trung, với hình “cuốn sách mở”, do kiến trúc sư Kazik thiết kế, từ đó trở thành biểu tượng của văn hóa đọc nơi trung tâm thành phố.
Không dừng lại ở một trụ sở khang trang, ông Giai còn mạnh dạn xây dựng một “trung tâm xuất bản” hoàn chỉnh và khép kín - từ xưởng bột giấy ở Hiên (Tây Giang), nhà máy giấy ở Khuê Trung, xí nghiệp in 24 Trần Phú, đến trung tâm phát hành sách tại 15 Lý Thái Tổ. Chưa hết, ông còn cho mở văn phòng đại diện ở Hà Nội và Sài Gòn để kết nối cộng tác viên và bạn đọc khắp hai miền.
 |
| Ông Nguyễn Văn Giai. |
Ở cái thời bao cấp khó khăn, ý tưởng “khép kín” ấy thực sự là một bước đi táo bạo, vượt tầm thời cuộc. Nó không chỉ thể hiện tầm nhìn xa của một người làm quản lí, mà còn là tâm huyết của một người hiểu rằng: Muốn xuất bản bền vững, phải làm chủ được từng khâu. Nhờ thế, chỉ sau 3 năm, số lượng đầu sách đã tăng từ 30 năm 1985 lên trên 100 đầu sách năm 1987, với hàng triệu trang in, trong đó nhiều cuốn sách trở thành hiện tượng như Bá tước Mông-tơ Cri-xtô, Đức mẹ mặc áo choàng lông, Chiến tranh không có khuôn mặt phụ nữ, Tướng về hưu… Có những cuốn sách vừa ra đã có nhiều người xếp hàng chờ mua.
Nhưng có lẽ, điều để lại ấn tượng sâu sắc nhất trong lòng đồng nghiệp, cộng tác viên và những thế hệ sau, không chỉ là những thành tựu, mà còn là nhân cách và cách ông sống hết mình với công việc. Người ta nhớ về ông với hình ảnh một con người luôn tất bật, có mặt ở khắp nơi, từ công trình xây dựng đến xưởng giấy giữa rừng sâu, từ nhà in đến hiệu sách. Có đêm xảy ra hỏa hoạn ở khu nhà 5 tầng đang xây, ông cùng anh em xoay trần dập lửa. Có ngày đi công tác trên rừng về mệt rã rời, tối vẫn đến cơ quan làm việc. Ông cũng là người rất “khéo” trong việc thuyết phục và chiêu hiền đãi sĩ. Nhờ uy tín và cả sự chân thành, ông đã tập hợp được một đội ngũ cộng tác viên “cây đa cây đề” như Nguyễn Tuân, Tô Hoài, Xuân Diệu, Huy Cận,… và những biên tập viên tâm huyết như nhà thơ Ngô Thế Oanh, nhà văn Thái Bá Lợi, nhà văn Đà Linh…
Cũng trong những chuyến công tác cùng ông, chúng tôi mới thấy được tài thuyết phục của ông. Giọng nói oang oang, chân thành, nụ cười luôn nở trên môi, sự cởi mở và gần gũi khiến ai gặp cũng cảm mến. Có một kỉ niệm, trong chuyến công tác vào Sài Gòn, ông thức trắng đêm để biên tập cuốn Nữ bá tước Đờ Mông-xơ-rô. Hết xấp bản thảo này đến xấp khác, vừa dịch xong trang nào thì chạy ngay đến nhà in sắp chữ trang đó. Người biên tập đọc xong trang nào là ông kí duyệt trang ấy, cho đến lúc kết thúc tập bản thảo cả mấy trăm trang. Mệt nhưng đầy phấn chấn, khí thế. Đó là hình ảnh của một người làm nghề với tất cả đam mê, trách nhiệm.
Nhưng cuộc đời không phải lúc nào cũng bằng phẳng. Năm 1990, vì một sự cố xuất bản, ông Giai xin nghỉ hưu. Những dự định về một mô hình xuất bản lớn, về một tập đoàn xuất bản tầm cỡ dở dang. Dù vậy, ông vẫn yêu văn chương, vẫn viết, vẫn gắn bó với những người làm sách.
Những năm cuối đời, khi nằm trên giường bệnh, ông vẫn lạc quan, vẫn hỏi thăm từng anh em trong cơ quan. Và ông dặn đi dặn lại: “Ráng lên, cố giữ cho được Nhà xuất bản nghe các con, chú biết giờ khó khăn lắm nhưng các con cố gắng gắn bó làm việc để Nhà xuất bản mình ổn định, phát triển!”. Đến dịp kỉ niệm 30 năm thành lập Nhà xuất bản, ông viết trong tập kỉ yếu: “Những gì chúng ta làm để có được cơ ngơi Nhà xuất bản hôm nay thật đáng giá ngàn vàng. Ta phải cố gìn giữ và phát huy nó. “Đó là tâm nguyện lớn lao cuối đời của ông.
Ông Nguyễn Văn Giai sinh ngày 3/7/1932 tại xã Điện Hồng, thị xã Điện Bàn, tỉnh Quảng Nam cũ. Từ năm 13 tuổi đã tham gia cách mạng, trải qua những năm tháng tập kết ra Bắc, học tập rồi trở về chiến trường miền Nam. Thương tích trên mình, nhưng ông chưa bao giờ ngừng cống hiến. Sau 1975, ông làm Phó Văn phòng, Quyền Chánh Văn phòng Tỉnh ủy Quảng Nam - Đà Nẵng trước khi được giao nhiệm vụ xây dựng Nhà xuất bản. Ông đã ra đi vào lúc 9 giờ 25 phút ngày 31/10/2022, thọ 90 tuổi, sau một thời gian dài kiên cường chống chọi với bệnh tật. Một cuộc đời trọn vẹn, một cuộc đời đáng sống.
Với những ai từng biết ông, từng làm việc cùng ông, ông không chỉ là một lãnh đạo, mà còn là người thầy, người đồng nghiệp, người cha trong gia đình lớn mang tên NXB Đà Nẵng. Ngọn lửa ông thắp lên vẫn còn lan tỏa hơi ấm, tiếp thêm niềm tin cho những người nối tiếp nghề làm sách đầy gian nan nhưng cũng lắm tự hào.
Hôm nay, đứng trước ngôi nhà 5 tầng hình cuốn sách mở giữa lòng Đà Nẵng, nhiều người vẫn nhắc về ông như một người đặt những viên đá đầu tiên, như một người đã dám nghĩ, dám làm, dám đem cả trái tim mình để xây nên một thiết chế văn hóa quý giá. Và hơn hết, ông để lại cho đời một bài học về nhân cách: Làm việc với tất cả sự tận tâm, sống với con người bằng tất cả sự chân thành, và yêu nghề bằng tất cả đam mê.
Ông đã ra đi, nhưng ngọn lửa ấy - ngọn lửa của một người thắp lửa - vẫn còn đỏ rực trong lòng những người ở lại.
