KỲ 2: Để di sản trở thành sinh kế, để du lịch làm giàu cho quê hương

Khách quốc tế lưu trú tại homstay Loan Khang TDP Sà Rèn, phường Trung Tâm

Có một nghịch lý trong phát triển du lịch mà nhiều địa phương từng gặp phải đó là khách du lịch tăng nhưng thu nhập của người dân địa phương tăng không tương xứng; những sản phẩm văn hóa được quảng bá mạnh nhưng người gìn giữ di sản lại chưa có cuộc sống tương xứng; cảnh quan được đưa lên mạng xã hội nhưng môi trường ở điểm đến lại chịu áp lực. Mường Lò cần tránh vòng luẩn quẩn ấy ngay từ đầu. Bởi mục tiêu cuối cùng của du lịch không phải là đưa thật nhiều người đến một vùng đất. Mục tiêu là làm cho vùng đất ấy trở nên đáng sống hơn đối với người dân và đáng nhớ hơn đối với du khách.

Người dân phải là chủ thể của du lịch

Tinh thần này cần được đặt ở vị trí trung tâm trong chiến lược phát triển du lịch Mường Lò. Người dân không nên chỉ là người đứng bên ngoài nhìn du khách đến.

Họ phải là chủ thể cung cấp sản phẩm, chủ thể gìn giữ văn hóa và chủ thể hưởng lợi từ du lịch. Một hộ gia đình có thể biến ngôi nhà sàn thành homestay; Một nghệ nhân có thể trở thành người hướng dẫn trải nghiệm văn hóa; Một phụ nữ có thể tăng thu nhập từ nghề dệt; Một nông dân có thể bán sản phẩm nông nghiệp cho nhà hàng; Một thanh niên có thể trở thành hướng dẫn viên, nhà sáng tạo nội dung, người làm truyền thông du lịch; Một nhóm nghệ nhân có thể xây dựng chương trình biểu diễn phục vụ du khách. Như vậy, du lịch không còn là một “ngành kinh tế” đứng tách khỏi cộng đồng, nó trở thành hệ sinh thái sinh kế của cộng đồng. Đây là điều Mường Lò cần đặc biệt chú ý khi xây dựng thương hiệu.

Khách Quốc tế thưởng thức các sản phẩm bánh của địa phương

Đừng chỉ bán một đêm lễ hội

Lễ hội Văn hóa, Du lịch Mường Lò năm 2026 có nhiều hoạt động phong phú: trải nghiệm “Một ngày sống cùng bản Thái”, thể thao dân tộc, trò chơi dân gian, hội chợ du lịch Tây Bắc, không gian quảng bá sản phẩm OCOP, hoạt động văn hóa và nhiều chương trình tại các xã, phường.

Đây chính là nền tảng để tạo ra một chuỗi sản phẩm thay vì một sự kiện đơn lẻ. Bởi nếu du khách chỉ đến xem khai mạc, chụp ảnh rồi trở về, giá trị kinh tế để lại cho địa phương sẽ hạn chế. Nhưng nếu một du khách ở lại hai ngày, ba ngày, thậm chí lâu hơn, câu chuyện sẽ khác. Một đêm nghỉ, một bữa ăn, một tour trải nghiệm, một sản phẩm OCOP, một tấm khăn thổ cẩm, một buổi học nấu món ăn truyền thống, một chương trình văn nghệ, một chuyến tham quan làng nghề. Tất cả cộng lại tạo thành chuỗi giá trị du lịch. Từ trong chuỗi ấy, nhiều người dân cùng được hưởng lợi.

Hoạt động trải nghiệm của du khách phương Tây đến với Mường Lò

Có thể xây dựng “chuỗi giá trị Mường Lò”

Đây là một hướng rất đáng để tỉnh nghiên cứu. Hãy thử hình dung một sản phẩm mang tên “24 giờ trong không gian văn hóa Mường Lò”. Buổi sáng, du khách đi bộ hoặc đạp xe giữa cánh đồng, buổi trưa thưởng thức ẩm thực địa phương, buổi chiều trải nghiệm nghề thủ công, chiều tối nghe nghệ nhân kể chuyện về văn hóa Thái, buổi tối cùng người dân tham gia vòng Xòe. Sáng hôm sau thưởng thức sản vật địa phương và mua sản phẩm OCOP làm quà. Một chuyến đi như vậy không chỉ tạo doanh thu cho khách sạn. Nó tạo thu nhập cho nông dân, nghệ nhân, người làm dịch vụ, người bán hàng, lái xe, hướng dẫn viên, hộ sản xuất thủ công và nhiều ngành nghề liên quan.

Một du khách có thể trở thành nguồn thu nhập cho cả một cộng đồng nếu chuỗi giá trị được tổ chức tốt. Đó chính là sự khác biệt giữa “có khách du lịch” và “phát triển kinh tế du lịch”.

Điệu Xòe được khách Quốc tế tham dự vui chung

Giữ người trẻ ở lại bằng những cơ hội mới

Một vấn đề sâu xa hơn cần được nhìn nhận: du lịch có thể trở thành một trong những phương thức giữ nguồn nhân lực trẻ ở lại quê hương. Thanh niên Mường Lò hôm nay không nhất thiết chỉ có những công việc truyền thống, họ có thể làm truyền thông số, có thể quay video, có thể thiết kế tour, có thể kinh doanh homestay, có thể bán đặc sản qua nền tảng số, có thể trở thành hướng dẫn viên, có thể xây dựng thương hiệu sản phẩm quê hương, có thể kể câu chuyện văn hóa bằng ngôn ngữ hiện đại.

Việc đưa các nhà sáng tạo nội dung và người có ảnh hưởng trên nền tảng số tham gia quảng bá lễ hội năm nay cũng cho thấy cách tiếp cận mới trong truyền thông du lịch, nhưng cần đi xa hơn.

Mường Lò cần đào tạo chính người trẻ địa phương trở thành những “đại sứ văn hóa” của quê hương. Bởi không ai kể câu chuyện về quê hương chân thực bằng một người sinh ra và lớn lên ở đó kể.

Di sản chỉ bền vững khi người giữ di sản sống được bằng di sản

Đây là một nguyên tắc rất quan trọng, không thể yêu cầu nghệ nhân giữ nghề nếu nghề không mang lại giá trị, không thể yêu cầu thanh niên học văn hóa truyền thống nếu họ không nhìn thấy tương lai trong chính quê hương mình, không thể nói phát triển du lịch xanh nếu cảnh quan bị tổn thương, không thể nói bảo tồn văn hóa nếu những giá trị truyền thống chỉ còn xuất hiện trên sân khấu. Vì vậy, “biến di sản thành tài sản” phải được hiểu theo nghĩa rộng.

Tài sản trước hết là giá trị tinh thần, sau đó là giá trị xã hội, và cuối cùng là giá trị kinh tế. Ba giá trị ấy phải bổ trợ cho nhau, nếu chỉ lấy lợi ích kinh tế mà làm biến dạng văn hóa, đó không phải phát triển bền vững.

Nếu chỉ bảo tồn mà không tạo ra sinh kế, di sản sẽ khó có sức sống trong đời sống hiện đại. Còn nếu kết hợp được cả ba, di sản sẽ trở thành một nguồn lực đặc biệt.

Đó cũng là tinh thần được “Lãnh đạo tỉnh” nhấn mạnh tại họp báo: phát huy giá trị di sản, biến di sản thành nguồn lực, tài sản phục vụ phát triển bền vững và nâng cao giá trị hình ảnh đất, người Lào Cai.

Trải nghiệm của khách Quốc tế tại Lễ hội Tết Xíp Xí năm 2026 tại Tổ dân phố Sà Rèn, phường Trung Tâm

Du lịch không chỉ làm giàu cho địa phương, mà phải làm giàu đời sống

“Giàu” ở đây không chỉ là tiền, một bản làng sạch hơn, một con đường đẹp hơn, một căn nhà được sửa sang, một nghề truyền thống được khôi phục.

Một đứa trẻ biết tự hào về tiếng nói, trang phục, điệu Xòe của dân tộc mình. Một người trẻ có thể kiếm sống ngay trên quê hương. Một nghệ nhân được cộng đồng tôn trọng. Một người phụ nữ có thêm thu nhập. Một gia đình có thêm sinh kế. Đó cũng là sự giàu có. Sâu hơn nữa là cảm giác con người được sống trong một cộng đồng có tương lai. Nếu du lịch Mường Lò làm được điều đó, mỗi đồng doanh thu từ du lịch sẽ có ý nghĩa lớn hơn một con số thống kê, nó trở thành một phần của hạnh phúc Nhân dân.

Đây cũng chính là thước đo để phân biệt một ngành du lịch phát triển nhanh với một ngành du lịch phát triển bền vững.

Mường Lò đang có lợi thế lớn về văn hóa, cảnh quan, con người và thương hiệu Xòe Thái. Nhưng lợi thế chỉ trở thành sức mạnh khi được tổ chức thành sản phẩm, được thị trường đón nhận và quan trọng nhất là được cộng đồng địa phương hưởng lợi một cách công bằng, lâu dài.

Khi người dân có lợi ích từ di sản, họ sẽ trở thành những người bảo vệ di sản tự giác nhất. Khi người trẻ nhìn thấy tương lai trong quê hương, họ sẽ trở thành những người quảng bá quê hương mạnh mẽ nhất.

Và khi du khách ra về với cảm giác đã thực sự được sống trong một không gian văn hóa chân thành, họ sẽ trở thành những “đại sứ” tự nguyện của Mường Lò. Đó mới là nền móng của một thương hiệu bền vững.