Một mô hình chính quyền muốn đi vào cuộc sống không thể chỉ được đo bằng chủ trương hay bộ tiêu chí, mà phải được nhìn từ cách người dân tham gia và những thay đổi cụ thể ở cơ sở. Tại Khe Loóng (cũ), nay là thôn Tân Đồng 4, xã Trấn Yên, những việc như lắp đèn chiếu sáng, sắp xếp điểm tập kết rác, xây dựng các tổ tự quản... đều được đưa ra để người dân cùng bàn, cùng làm và cùng chịu trách nhiệm. Từ những việc gần gũi ấy, cách quản trị phát huy vai trò làm chủ của cộng đồng đang được thử nghiệm ở Lào Cai.
 |
| Bí thư Tỉnh ủy Lào Cai Dương Quốc Huy (thứ hai từ trái sang) cùng các đồng chí chủ trì Hội thảo khoa học “Xây dựng thí điểm mô hình xã, phường Xã hội chủ nghĩa trên địa bàn tỉnh Lào Cai” |
Những việc nhỏ đặt vào đời sống
Một cuộc họp thôn bàn chuyện lắp thêm đèn chiếu sáng, một điểm tập kết rác cần được mở rộng, người dân đề xuất tổ chức tổ tự quản về an ninh trật tự. Những việc tưởng như rất nhỏ lại là nơi một mô hình được đưa vào đời sống.
Trưởng thôn Đặng Văn Sỹ cho biết, nhiều vấn đề liên quan trực tiếp đến sinh hoạt của cộng đồng được đưa ra bàn bạc để người dân thống nhất cách làm, phân công trách nhiệm và xác định những việc cần sự hỗ trợ của chính quyền.
Xây dựng thí điểm mô hình xã, phường xã hội chủ nghĩa trên địa bàn tỉnh Lào Cai được đặt trong mục tiêu phát triển “xanh, hài hòa, bản sắc và hạnh phúc”. Mô hình hướng tới tổ chức lại đời sống cộng đồng, nâng cao năng lực quản trị và tạo điều kiện để người dân tham gia thực chất hơn vào quá trình phát triển.
Trong bối cảnh chính quyền địa phương hai cấp được vận hành, cấp xã, phường là cấp trực tiếp giải quyết nhiều công việc của người dân, đồng thời tổ chức thực hiện các nhiệm vụ phát triển ở cơ sở. Đây cũng là điều kiện để thử nghiệm phương thức quản trị gần dân, lắng nghe dân và huy động sự tham gia của cộng đồng.
Tuy nhiên, một mô hình chỉ có ý nghĩa khi những mục tiêu lớn được chuyển thành những việc cụ thể ở từng thôn, bản, tổ dân phố.
Từ 60 tiêu chí đến những thay đổi cụ thể
Theo tài liệu được cung cấp, mô hình “Xã, phường xã hội chủ nghĩa” được xây dựng trên bộ tiêu chí gồm 60 tiêu chí, chia thành 5 nhóm.
Nhóm “Con người mới xã hội chủ nghĩa” gồm 11 tiêu chí, tập trung vào tiếp cận dịch vụ, sức khỏe, việc làm, thu nhập, đào tạo, kỹ năng số và đời sống văn hóa, tinh thần.
Nhóm “Môi trường sống xã hội chủ nghĩa” gồm 18 tiêu chí, đề cập đến cộng đồng đoàn kết, dân chủ, an toàn, văn minh, hạnh phúc; giáo dục, y tế, an sinh, an ninh trật tự, môi trường và phòng, chống ma túy.
Nhóm “Hạ tầng kinh tế - xã hội” gồm 12 tiêu chí, hướng tới hạ tầng đồng bộ, hiện đại, xanh và thông minh; số hóa quy hoạch, dữ liệu, giao thông, dịch vụ công, cảnh báo thiên tai và kết nối Internet.
Nhóm “Kinh tế xã hội chủ nghĩa” gồm 7 tiêu chí, đề cập đến phát triển kinh tế số, đổi mới sáng tạo, liên kết chuỗi, nâng cao thu nhập, giảm bất bình đẳng, xóa nghèo và trách nhiệm xã hội của doanh nghiệp.
Nhóm “Hệ thống chính trị xã hội chủ nghĩa” gồm 12 tiêu chí, tập trung vào xây dựng tổ chức Đảng, chính quyền và các đoàn thể trong sạch, hiệu lực, minh bạch; mở rộng dân chủ, nâng cao sự hài lòng của người dân và chất lượng phục vụ.
Tổng cộng 60 tiêu chí. Nhưng với người dân, những con số ấy chỉ thực sự có ý nghĩa khi được cụ thể hóa thành những thay đổi có thể nhìn thấy và kiểm chứng trong cuộc sống hằng ngày.
 |
| Một cuộc họp thôn tại xã Trấn Yên |
Dân chủ bắt đầu từ cuộc họp thôn
Tại thôn Khe Loóng (cũ), nay là thôn Tân Đồng 4, xã Trấn Yên, câu chuyện về mô hình được bắt đầu từ những vấn đề gần gũi với đời sống.
Trưởng thôn Đặng Văn Sỹ cho biết, những nội dung như lắp thêm đèn chiếu sáng, mở rộng điểm tập kết rác, tổ chức tổ tự quản về an ninh trật tự... được đưa ra để người dân cùng bàn bạc.
Người dân tham gia không chỉ để hoàn thành một cuộc họp. Họ cùng xác định việc gì cần làm trước, việc gì cộng đồng có thể tự thực hiện và việc gì cần chính quyền hỗ trợ.
Khi được tham gia ngay từ đầu, người dân có thêm trách nhiệm với những việc chung. Dân chủ ở cơ sở vì vậy được thể hiện qua những vấn đề cụ thể của cộng đồng: con đường, bóng điện, môi trường, an ninh trật tự hay những quy ước chung.
Các mô hình tự quản như tổ liên gia phòng cháy, tổ hòa giải, tổ bảo vệ môi trường, nhóm phụ nữ và đoàn thanh niên chỉnh trang cảnh quan cũng tạo thêm không gian để người dân trực tiếp tham gia công việc của cộng đồng.
Trong cách làm này, chính quyền không làm thay mà giữ vai trò kết nối, hỗ trợ, hướng dẫn và bảo đảm các sáng kiến được triển khai đúng quy định, có sự giám sát của cộng đồng.
Chính quyền gần dân, quản trị phải hiện đại
Một xã, phường hướng tới các tiêu chí xã hội chủ nghĩa phải được thể hiện trước hết qua chất lượng phục vụ và khả năng giải quyết những vấn đề cụ thể của người dân.
Trung tâm phục vụ hành chính công, dịch vụ công trực tuyến, cơ sở dữ liệu, phần mềm quản lý, điều hành và các kênh phản ánh hiện trường có thể góp phần rút ngắn quy trình, tăng tính minh bạch và tạo thêm điều kiện để người dân giám sát hoạt động của chính quyền.
Quản trị hiện đại không chỉ là đưa thủ tục lên môi trường số. Với vùng sâu, vùng xa, điều quan trọng là công nghệ phải đi cùng hỗ trợ trực tiếp để những người ít điều kiện tiếp cận công nghệ vẫn có thể sử dụng dịch vụ công và thực hiện quyền của mình.
Chính quyền kiến tạo cũng thể hiện ở việc hỗ trợ doanh nghiệp, hợp tác xã và người dân phát triển sinh kế. Cán bộ cơ sở cần giúp cộng đồng nhận diện lợi thế, tháo gỡ vướng mắc về thủ tục, kết nối kỹ thuật, vốn và thị trường, đồng thời bảo đảm yêu cầu về môi trường.
Một nền hành chính phục vụ không chỉ trả lời “được” hay “không”, mà cần giải thích rõ căn cứ, hướng dẫn cách làm đúng và tìm giải pháp trong khuôn khổ pháp luật.
 |
| Buổi khảo sát thực tế tại phường Lào Cai |
Kinh tế hợp tác để cùng phát triển
Tại xã Trấn Yên, các hợp tác xã trong lĩnh vực chăn nuôi, dịch vụ nông nghiệp cho thấy vai trò của liên kết. Thành viên có điều kiện tiếp cận kỹ thuật, giống, vốn và đầu ra; các hộ sản xuất nhỏ lẻ có thêm khả năng cạnh tranh khi cùng xây dựng sản phẩm.
Với những vùng nguyên liệu như quế, dâu tằm và các sản phẩm đặc trưng, kinh tế hợp tác có thể góp phần nâng giá trị sản phẩm, tạo việc làm và tăng khả năng giữ lao động trẻ ở địa phương.
Qua khảo sát thực tế, phóng viên tìm hiểu Hợp tác xã 6/12, đơn vị trồng rừng và chế biến tinh dầu quế. Ông Nguyễn Hồng Thắng, Giám đốc Hợp tác xã, cho rằng liên kết giúp giảm chi phí, kết nối thông tin nhanh hơn, nâng cao chất lượng sản phẩm và tạo lợi ích hài hòa giữa các thành viên.
Ở khu vực đô thị, tinh thần hợp tác có thể được thể hiện qua liên kết giữa các hộ kinh doanh, dịch vụ, du lịch cộng đồng và thương mại điện tử.
Mỗi địa bàn có cách làm khác nhau, nhưng điểm chung là cùng chia sẻ thông tin, giảm chi phí, nâng chất lượng sản phẩm, dịch vụ và tạo thêm giá trị cho người tham gia.
Giữ bản sắc để hạnh phúc có chiều sâu
Lào Cai là nơi hội tụ nhiều nhóm dân tộc với kho tàng văn hóa phong phú. Trong mô hình xã, phường xã hội chủ nghĩa, bản sắc không chỉ là phần trang trí cho phát triển, mà còn là nguồn lực tạo nên sự gắn kết cộng đồng và sức hấp dẫn của địa phương.
Lễ hội, dân ca, nghề thủ công, trang phục và tri thức bản địa có thể được bảo tồn qua trường học, nhà văn hóa, câu lạc bộ, du lịch cộng đồng và hoạt động truyền dạy giữa các thế hệ.
Nhưng bảo tồn cũng phải đi cùng đổi mới. Những hủ tục gây ảnh hưởng đến sức khỏe, cơ hội học tập, bình đẳng và đời sống cần được thay thế bằng nếp sống văn minh.
Ở đô thị, văn hóa còn được thể hiện từ cách ứng xử, tinh thần đoàn kết, ý thức giữ gìn không gian chung và trách nhiệm với cộng đồng.
Khi người dân thấy văn hóa của mình được tôn trọng, đồng thời có thêm cơ hội học tập, việc làm và sáng tạo, giá trị của hạnh phúc cũng có nền tảng bền vững hơn.
 |
| Ông Dương Đức Huy phát biểu tại Hội thảo khoa học “Xây dựng thí điểm mô hình xã, phường Xã hội chủ nghĩa trên địa bàn tỉnh Lào Cai” |
Hạnh phúc của người dân phải được nhìn từ cuộc sống
Phóng viên Tạp chí Người cao tuổi đã trao đổi với ông Dương Đức Huy, nguyên Trưởng ban Tuyên giáo tỉnh Lào Cai, về mục tiêu lấy hạnh phúc của người dân làm thước đo.
Ông nhấn mạnh rằng thực chất của mô hình phải được thể hiện ở mục tiêu nâng cao chất lượng sống và hạnh phúc của nhân dân.
“Mục tiêu cuối cùng của mô hình không phải là thêm một danh hiệu, mà là tạo ra những cộng đồng an toàn, văn minh, giàu bản sắc và có chất lượng sống tốt hơn. Các tiêu chí cần bao quát những lĩnh vực quan trọng như kinh tế, chính trị - thể chế, văn hóa, xã hội, con người, quốc phòng - an ninh, môi trường và quan hệ sản xuất. Mỗi nhóm tiêu chí phải được cụ thể hóa bằng những chỉ báo phù hợp, tránh hình thức và chạy theo thành tích”.
Từ gia đình hạnh phúc đến thôn, tổ dân phố hạnh phúc và xã, phường hạnh phúc là một quá trình. Một địa bàn chỉ có thể được cảm nhận là hạnh phúc khi người dân có việc làm, được học tập, chăm sóc sức khỏe, sống trong môi trường an toàn và có cơ hội tham gia, giám sát những vấn đề liên quan đến cộng đồng.
Theo nội dung bản thảo, Lào Cai lựa chọn phường Lào Cai và xã Trấn Yên để thí điểm, vừa làm vừa tổng kết, hoàn thiện bộ tiêu chí và cơ chế thực hiện. Mục tiêu được đặt ra là đến năm 2030 định hình rõ mô hình, tạo cơ sở nghiên cứu nhân rộng vào năm 2045. Để những mục tiêu ấy đi vào cuộc sống, điều quan trọng vẫn là sự tham gia của người dân và cách chính quyền tổ chức thực hiện ở cơ sở.
Một con đường sáng hơn, một điểm tập kết rác được sắp xếp lại, một thủ tục thuận tiện hơn, một mô hình hợp tác giúp người dân giảm chi phí hay một không gian văn hóa được gìn giữ — đó là những thay đổi cụ thể mà người dân có thể nhìn thấy và kiểm chứng.
Từ những việc gần dân như thế, hình hài của một mô hình quản trị mới mới có thể được nhận diện trong đời sống hằng ngày.
