Kì 1: Những bài hát chèo đi cùng năm tháng
Kĩ sư, soạn giả Đình Trình tên thật là Dương Đình Chất, sinh năm 1942 tại xã Hồng Long, huyện Nam Đàn, tỉnh Nghệ An, một vùng quê nổi tiếng với các điệu hát ví, hát phường vải... Vào học Trường Trung cấp Nông Lâm Trung ương đóng ở xã Nghi Kim, huyện Nghi Lộc, thấy chàng trai cao trên mét bảy, gương mặt thanh tú, lại có giọng hát hay, nhà trường cử sang Đoàn văn công Nhân dân Nghệ An học hát. Ba tháng trời, ông chỉ học mỗi hát chèo. Say các làn điệu đào liễu, lới lơ, đường trường, sa lệch chênh, tò vò... đến nỗi đi đâu cũng hát, hát trong các đêm văn nghệ, hát ở sân đình.
Năm 1964 tốt nghiệp, ông được phân công về Ủy ban Nông nghiệp tỉnh Hà Đông. Đến nơi vốn có truyền thống hát chèo, vốn liếng về chèo ông học được như hạt giống gieo trên đất phù sa, nảy mầm, xanh lá. Ông nghĩ, yêu chèo chỉ hát thôi không bõ, phải viết được bài hát. Thế là, vào một đêm trăng đầu năm 1965, mặc cho bom đạn ùng oàng, ông cầm bút viết bài hát chèo đầu tiên: "Sông Đáy quê em". Mấy hôm sau, nghe tin bài hát của mình được đăng, mừng quá, ông đạp xe sang Ty Văn hóa, nhìn thấy cuốn sách "Bài ca chiến thắng” (tập 2), trong đó có bài "Sông Đáy quê em". Về công tác tại trại tằm Đan Phượng, đang ăn cơm trưa, bỗng trên Đài Tiếng nói Việt Nam (TNVN) vang lên giọng nghệ sĩ Như Hoa hát "Sông Đáy quê em", ông mừng rơi nước mắt.
Tác phẩm đầu tay như một niềm khích lệ, Đình Trình đạp xe ra Đài TNVN, gặp các anh trong Ban biên tập chương trình dân ca và chèo (ngày ấy gọi thế). Các ông Văn Hạnh, Hồ Tăng Ấn, Dân Huyền biên tập viên nói cho tác giả nghe những cái hay, cái hạn chế trong bài hát đó. Các tác giả kì cựu còn hướng dẫn "lính mới" Đình Trình một số kinh nghiệm viết, nhất là vần điệu và tứ mới. Thời gian sau, ông được các cán bộ ở Phòng sáng tác Ty Văn hóa Hà Đông, Hà Sơn Bình, Hà Tây như Nhuệ Giang, Yên Giang, hướng dẫn, chỉ bảo. Quý nhất là ông Yên Giang giúp Đình Trình cách sắp xếp các cụm làn điệu để khi phối nhạc và hát không bị phân tán. Ông cũng được đi dự một số trại sáng tác, nên học được nhiều điều bổ ích.
Năm 1971, Ty Dâu tằm Hà Tây cử anh kĩ sư trẻ xuống HTX Yên Sở, huyện Hoài Đức chỉ đạo công tác trồng dâu chăn tằm. Sau mấy năm lăn lộn vất vả, ông cùng cán bộ và Nhân dân địa phương đưa HTX từ chỗ phong trào trồng dâu chăn tằm bình thường trở thành đơn vị có năng suất và sản lượng dâu tằm đứng thứ 2 tỉnh Hà Tây (chỉ sau HTX Phù Lưu Tế, huyện Mỹ Đức), được Nhà nước tặng thưởng Huân chương, được Bộ Nông nghiệp chọn đăng cai tổ chức Hội nghị Dâu tằm toàn miền Bắc.
.jpg)
Nghệ sĩ Đình Trình
Từ đó "mối tình" của anh kĩ sư với HTX Yên Sở ngày càng thân thiết. Có lẽ nhờ yêu cánh đồng dâu, con tằm, những cô gái trồng dâu có mái tóc dài chấm gót, nước da trắng hồng, đã thôi thúc ông sáng tác kịch bản "Làng dừa quê lụa" dưới hình thức tranh cổ động thông tin. Mở đầu ông viết: Đường về Yên Sở quê em/ Dâu xanh kín bãi dừa chen kín hàng/ Ngói hồng san sát dọc ngang/ Mùa vui sáu tấn thóc vàng bội thu...
Bộ tranh "Làng dừa quê lụa" của ông có sự hợp sức về hội họa của Đức Nhuận, dự thi tranh thông tin cổ động huyện Hoài Đức đoạt giải Nhất, sau đó dự thi tranh thông tin cổ động tỉnh Hà Tây lại giành giải Nhất, được thưởng 3 Huy chương Vàng, trong đó có Huy chương Vàng dành cho tác giả. Về nhà, thấy "đứa con tinh thần" của mình cần phải được "thêm da thêm thịt", ông tiếp tục sửa chữa, bổ sung. Tác phẩm được ông Quách Vinh, Phó trưởng Ty Văn hóa Hà Tây rất tâm đắc, bàn với tác giả nâng cao bộ tranh để đi Hội thi thông tin cổ động toàn miền Bắc. Ty Văn hóa Hà Tây cử họa sĩ Lưu Yên Thế trực tiếp làm việc với ông. Hai người bàn bạc, thống nhất vẽ lại các bức tranh, bố cục chặt chẽ hơn.
Khoảng cuối năm 1974, Hội thi tranh thông tin cổ động miền Bắc tổ chức tại Hải Dương. Trước ngày lên đường, Ty Văn hóa Hà Tây nhờ ông viết một bài hát chèo, nội dung chào mừng hội thi, trong đó nhấn mạnh Hải Dương là quê hương của Đường 5 anh hùng. Kết quả bộ tranh "Làng dừa quê lụa" của ông lại đoạt giải nhất toàn miền Bắc. Đến cuối năm 1975, Bộ Văn hóa tổ chức cuộc họp mặt cán bộ ngành văn hóa 2 miền Nam Bắc tại TP Đà Nẵng, bộ tranh "Làng dừa quê lụa" được chọn trình diễn, mọi người khen sự kết hợp giữa tranh và hát chèo rất sáng tạo, hấp dẫn.
Sau mấy chục năm say nghề dâu tằm, yêu dân ca chèo, Đình Trình có trên 100 bài hát chèo và cải lương phát trên sóng Đài TNVN, biểu diễn trên Đài truyền hình Việt Nam, Đài Phát thanh và Truyền hình Hà Tây (trước đây) và Hà Nội sau này. Đặc biệt, ông có trên 10 bài được chọn vào chương trình "Bài ca đi cùng năm tháng" phát trên mạng Internet.
Ông cũng là tác giả có nhiều hoạt cảnh, ca cảnh chèo phát trên sóng Đài TNVN, tiêu biểu như "Hàng dâu viễn cảnh", "Hạt giống quê tôi", "Màu xanh bên sông Hương", "Phong lan bên cửa sổ"... Nhiều bài hát, ca cảnh của ông được Đài TNVN chuyển về cho các Nhà hát chèo, Đoàn chèo trên cả nước biểu diễn, thu thanh, nhưng nhiều nhất vẫn là Nhà hát chèo Hà Nội. Bài: "Tượng đài hùng dũng kiên trung" của ông do nghệ sĩ Thúy Mùi, sau này là Giám đốc Nhà hát chèo Hà Nội trình bày, được thính giả yêu cầu hát lại nhiều lần. Bài: "Làng Sen ơn Bác" được nghệ sĩ Thu Huyền, Phó Giám đốc Nhà hát chèo Hà Nội hát cùng nghệ sĩ Văn Chương phát trên truyền hình Hà Nội nhiều lần. Nghệ sĩ Minh Nguyệt trình bày nhiều bài hát của ông như "Chặng đường Quảng Nạp tới tương lai", "Tiếng hát trên tàu thống nhất" (song ca cùng Quý Bôn), "Đồng cỏ bên sông Đà" cũng được người nghe yêu cầu nghe lại nhiều lần. Ông có may mắn được các nghệ sĩ nổi tiếng như Như Hoa, Quý Bôn, Khắc Tư, Văn Chương, Minh Nguyệt, Đăng Kiên, Phương Mây, Đức Thuận, Mai Hương, Bích Thục... thể hiện tác phẩm, làm rung động hàng triệu trái tim người xem, người nghe trong cả nước. (Còn nữa)
Bài và ảnh Nguyễn Đình Phượng
