Nghệ nhân cao tuổi “say nghề” khắc họa cuộc sống bằng sợi chỉ thêu

Bức tranh "Tùng hạc duyên niên" do nghệ nhân Vũ Thanh Luân thêu trong 6 tháng

Làm quen với sợi chỉ thêu từ tấm bé

Sợi chỉ thêu với những cây kim nhỏ bé là hình ảnh quen thuộc nhất, thân thiết nhất trong đời sống hàng ngày của nghệ nhân Vũ Thanh Luân từ tấm bé. Sinh ra và lớn lên tại Làng Văn Lâm, phường Nam Hoa Lư (xã Ninh Hải cũ), tỉnh Ninh Bình, 7 tuổi, cậu bé Luân đã bắt đầu phụ giúp việc thêu trong nhà, dần được cha truyền dạy nghề thêu bằng tất cả sự yêu thương.

Trong tâm hồn trẻ thơ của cậu bé Luân ngày đó, sợi chỉ thêu qua bàn tay người thợ đã biến hóa thành những bức tranh thêu, những sản phẩm thêu thể hiện sinh động các sự vật, hiện tượng trên nền vải, với một vẻ đẹp lung linh, đa sắc màu. Đây là một nét tài hoa, là một điều kỳ diệu. Và từ đó, cậu bé Luân đã yêu cây kim - sợi chỉ, dành sự quan tâm, niềm say mê đặc biệt cho nghề thêu “cha truyền con nối”.

Nói về cuộc đời và sự nghiệp của mình, nghệ nhân chia sẻ: “Mặc dù gắn bó với cây kim sợi chỉ, với nghề thêu từ bé nhưng thực tế thì tôi chính thức tập trung phát triển nghề thêu từ năm 1992. Trước đó, năm 1977 tôi lên đường nhập ngũ, vào Tiểu đoàn 5, Trung đoàn 24, chiến đấu trong chiến dịch biên giới phía Tây tại An Giang. Tôi bị thương năm 1977, sau đó ra quân năm 1980. Thời điểm tôi ra quân, cuộc sống gia đình vô cùng khó khăn, tôi vừa đi làm công nhân vừa làm nghề thêu. Ngoài thời gian làm việc ở nhà máy, tôi tự tay thêu và đem sản phẩm thêu của mình đi bán tại Hà Nội và Sài Gòn. Đến năm 1992, tôi quyết tâm nghỉ làm công nhân để tập trung toàn thời gian cho nghề thêu. Khi ấy, làng nghề thêu Văn Lâm đang rất hưng thịnh, nhà nhà làm thêu, người người làm thêu. Có nhiều người ở địa phương khác cũng đến học và đem nghề thêu về phát triển tại quê nhà.

Sản phẩm làng nghề di sản đi khắp mọi miền, vươn ra thị trường quốc tế

Nghệ nhân Vũ Thanh Luân hiện còn lưu giữ nhiều mẫu thêu trên giấy nến từ thời Pháp thuộc, do các thế hệ cha, ông truyền lại.

Trong sự nghiệp làm nghề, nghệ nhân Vũ Thanh Luân đã có nhiều tác phẩm tranh thêu đạt giải sản phẩm tiêu biểu do Sở công thương tỉnh Ninh Bình tổ chức, như: tranh quê nội Bác Hồ; tranh thêu 03 con mèo…

Không chỉ thêu tranh, ông Luân đã cùng các thợ thủ công làng Văn Lâm ứng dụng nghề thêu trên những sản phẩm phục vụ đời sống sinh hoạt: Áo, váy, mũ, ví, túi xách, vỏ chăn, ga, vỏ gối… Các sản phẩm thêu đẹp, bền, đa dạng, phong phú, có nhiều phân khúc giá cả phù hợp với mọi đối tượng khách hàng nên đã nhanh chóng có mặt rộng khắp trên thị trường, được người tiêu dùng ưa chuộng. Đặc biệt, có nhiều đơn hàng đã được xuất khẩu sang các nước trên thế giới như: Anh, Mỹ, Hàn Quốc, Nhật Bản. Đời sống của gia đình ông Luân và những người thợ thêu từ đó dần ổn định và nâng cao.

Chị An Thị Huệ - thợ thêu thủ công tại phường Nam Hoa Lư chia sẻ: "Tôi đã gắn bó với cây kim và sợi chỉ thêu hơn 20 năm rồi. Tuy thu nhập không cao nhưng nghề thêu đã giúp tôi nuôi sống bản thân và gia đình trong nhiều năm qua"

Là người luôn tâm huyết với nghề thêu nên năm 2003, ông Luân được bầu làm Chủ tịch Hiệp hội thêu xã Ninh Hải (cũ). Đến nay, trong 22 năm giữ cương vị là Chủ tịch Hiệp hội nghề thêu, ông Luân đã cùng những người thợ thêu làng Văn Lâm nỗ lực duy trì và phát triển nghề Tổ truyền. Tận dụng lợi thế Văn Lâm nằm trong khu du lịch Tam Cốc - Bích Động, song song với việc thực hiện tốt các đơn hàng xuất khẩu, Hiệp hội đã đặc biệt chú trọng phát triển các sản phẩm thêu gắn liền với du lịch, vừa bảo tồn giá trị văn hóa truyền thống, vừa tạo thêm nguồn thu nhập cho làng nghề. Nhờ đó, các sản phẩm thêu - ren của Văn Lâm đã theo chân du khách đến với mọi vùng miền trong nước, có mặt tại nhiều quốc gia trên thế giới.

Năm 2024, các nghệ nhân, thợ thủ công làng Văn Lâm đã vô cùng vui mừng vì “Nghề thủ công truyền thống nghề thêu - ren Ninh Hải” được Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch công nhận là Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia. Làng nghề thêu Văn Lâm càng được nhiều du khách tìm đến thăm quan, trải nghiệm nghề thêu và mua sản phẩm. Đây cũng là một cơ hội lớn, một điều kiện thuận lợi để làng nghề ngày càng phát triển hơn, hưng thịnh hơn.

Luôn “say nghề” và nêu cao tinh thần lao động, sáng tạo vì sự phát triển của nghề thêu

Nghệ nhân Vũ Thanh Luân giới thiệu với PV tạp chí Người cao tuổi về cơ chế hoạt động của thiết bị chế bản in mẫu thêu do ông sáng chế

Bên cạnh niềm đam mê khắc họa vẻ đẹp của cuộc sống bằng sợi chỉ thêu, ông Luân cũng luôn nêu cao tinh thần tự học, tinh thần yêu lao động và lao động sáng tạo. Mặc dù chỉ được học hết lớp 4 nhưng hiện nay, ông có thể giao tiếp thành thạo tiếng Anh, có thể chủ động đàm phán, giao dịch và ký kết các hợp đồng xuất khẩu với các đối tác nước ngoài. Đặc biệt, vừa làm nghề thêu, ông Luân vừa tìm cách cải tiến các khâu trong quá trình sản xuất sản phẩm để tăng năng suất, giảm công lao động, giảm giá thành đầu vào và tăng giá trị sản phẩm. Ông đã có 03 sáng kiến kỹ thuật nghề thêu: Dùng thiết bị chế bản in mẫu thêu thay cho cách làm thủ công; Thay thế bản in giấy bằng bản in plastice; Chủ động thay thế nguyên liệu ngoại nhập bằng nguyên liệu vải sản xuất nội địa.

Ứng dụng các sáng kiến của mình vào thực tế, ông Luân đã cùng những người thợ làm ra nhiều sản phẩm hơn, đỡ vất vả hơn và cho hiệu quả kinh tế cao hơn nhiều lần. Đời sống của gia đình ông Luân dần ổn định và nâng cao cả về vật chất và tinh thần.

Ông Luân cho biết: “Riêng thiết bị chế bản in mẫu rất nhỏ gọn, do tôi tự mày mò, nghiên cứu, tận dụng những chi tiết của các thiết bị, đồ dùng đã hỏng và vỏ cây bút bi để tạo ra từ năm 2007. Sử dụng thiết bị này có độ chính xác cao và cho năng suất gấp 20 lần lao động thủ công”.

Sau khi sáng chế của ông Luân được Sở công thương tỉnh Ninh Bình ghi nhận, thiết bị chế bản in mẫu thêu đã được chia sẻ, ứng dụng rộng rãi trong nghề thêu làng Văn Lâm và trên phạm vi nhiều tỉnh, thành của cả nước, góp phần vào sự phát triển của nghề thêu. Cũng trong năm 2007, ông Luân được phong tặng danh hiệu Nghệ nhân. Đây là niềm vinh dự lớn, thể hiện sự đóng góp quý giá của ông Vũ Thanh Luân đối với nghề thêu truyền thống làng Văn Lâm.

Cháu Vũ Anh Thư - 13 tuổi, hiện đang học nghề thêu tại xưởng thêu công ty Minh Trang (phường Nam Hoa Lư) chia sẻ: "Cháu rất thích nghề thêu truyền thống của quê hương. Mẹ cháu đang làm việc tại xưởng này và cháu đã xin mẹ cho theo học thêu vào dịp nghỉ hè"

Để nghề thêu có thể duy trì, phát triển bền vững, ông Luân và Hiệp hội nghề thêu đã đặc biệt chú trọng đến việc truyền dạy nghề cho các thế hệ trẻ - những nghệ nhân thêu tương lai. Tuy nhiên, nghề thêu là một nghề đòi hỏi sự kiên nhẫn, sự tinh tế, khéo léo, tỉ mỉ mà thế hệ trẻ ngày nay lại có nhiều sự lựa chọn nghề nghiệp, với thu nhập cao hơn nên nghề thêu không có nhiều người theo học. Hiện tại, cả làng Văn Lâm chỉ còn khoảng hơn 200 thợ gắn bó với nghề. Ông Luân rất mong rằng sẽ có ngày càng nhiều bạn trẻ quan tâm, tìm hiểu và học nghề thêu để nối dài nét văn hóa truyền thống của quê hương.

Nghệ nhân Vũ Thanh Luân đang nghiên cứu để phục chế một mẫu y môn cổ giúp một vị khách hàng ở Nghệ An

Hiện nay, nghệ nhân Vũ Thanh Luân đã ở tuổi 72. Hàng ngày, ông vẫn miệt mài với cây kim và sợi chỉ thêu. Ông hi vọng với sự nỗ lực của những nghệ nhân, những người thợ thêu yêu nghề, nghề thêu truyền thống làng Văn Lâm sẽ ngày càng phát triển, ngày càng thịnh vượng.