Mĩ vị của Jrai

Ẩm thực miền di sản

Như đứa con xa nhà lâu ngày trở về thăm, người dân Jrai Mthur ở Phú Thiện (Gia Lai) đón tôi bằng tình cảm nồng nàn không phai nhạt dù đã nhiều năm xa cách. Anh bạn Siu Phĩu dẫn tôi về đây làm khách, bảo: “Người Jrai mình nghèo cái tiền, nhưng cái tình thì đầy lắm. Đầy như nước sông Ba vậy!”. Tôi chưa tin lắm, nhưng rồi tôi cũng phải tin, tin từ những gì tôi đã được chứng kiến, mà nhiều khi như cảm thấy có máu Jrai trong người mình.

Người Jrai nơi này dẫu còn khó nghèo, nhưng lại sống rất nghĩa tình. Họ đối đãi với khách quý bằng những món ăn đặc biệt như lá mì xào, cá um cà đắng độc đáo, món muối kiến vàng chấm bò một nắng gần như là những đặc sản đã rất nổi tiếng của miền mĩ vị này. Ami Siu Phĩu (mẹ anh Siu Phĩu) bảo rằng, món lá mì này phổ biến đến mức người Jrai tự nhận rằng sinh ra đã có lá mì trong miệng.

Trước khi xào, người Jrai thường vò hoặc giã nát lá mì, sau đó xào với cá khô, cá hấp, thịt heo hoặc chỉ với dầu ăn, nhưng đúng bài thì phải có thêm vài tép xả, bông đu đủ đực ăn lúc đầu đắng, lúc sau ngọt, hay xào với cà rừng là một loại cà nhỏ như đầu ngón tay và đặc biệt không thể thiếu ớt, mà phải dùng ớt xanh của người Jrai mới ngon.

Gian bếp của người Jrai.

Cũng với lá mì ấy, người Jrai có thể chế biến thêm món canh lá mì hoặc món Anam tbung. Anam tbung là món xào lá mì chín, cho nước bột gạo vào, vừa khuấy vừa đổ cho tới khi bột gạo chín và sệt lại như cháo. Anam tbung chỉ ăn vào những dịp ma chay, cưới hỏi, lễ giỗ hoặc nhà mới.

Cùng với lá mì xào thì kop akan hay cá um là đặc sản của những người đàn ông Jrai. Siu Phĩu lấy một tấm lá chuối, hơ qua lửa cho dễ gói, đặt vào đó những con cá đá nhỏ, thêm một chút muối ớt, lá é, bột ngọt, kiến vàng, buộc chặt lại, rồi vùi xuống đống than hồng, chừng một tiếng sau lôi ra, lột bỏ lớp lá chuối cháy xém đi, sẽ có món cá um thơm ngon tuyệt vời. Món này gần như món cá lóc nướng trui của miền Tây nhưng có mùi vị Jrai rất lạ.

Cùng với đó là một chén muối kiến vàng (Hdom sao) là món đặc sản của người Jrai mà bất cứ ai có dịp đến đây cũng không nên bỏ lỡ. Kiến vàng hay còn gọi là kiến vống thường làm tổ trên cây, muốn bắt chúng, người ta dùng một cái thau đồng đã để ngoài nắng nóng, đập tổ kiến cho kiến rơi vào thau, thau nóng, chúng bị bỏng chân và không thể bò đi được. Ngày ngày họ chui rúc trong rừng, chấp nhận những vết thương của kiến cắn để lấy được tổ kiến mang về, đôi khi còn có nhiều mối nguy khác từ rắn rết, thú rừng tấn công, nhưng họ vẫn chấp nhận để kiếm tiền.

Dam Mơ Ai vẫn rong ruổi trên miền mỹ vị của người Jrai để mang ẩm thực đặc trưng này tới nhiều nơi hơn nữa

Chị Ksor H’Trang (48 tuổi, người Jrai ở buôn Sai, xã Chư Ngọc) có gần 20 năm làm nghề này, tâm sự: “Để có được món đặc sản này phải không sợ độ cao và nhất là khả năng chịu đau, chấp nhận cho kiến cắn ở mọi chỗ!”. Mỗi ngày bắt khoảng 3-5 kg kiến, bán được 200-300 nghìn đồng.

Bắt được kiến rồi giã kiến với một chút muối, bột ngọt và ớt. Với người Jrai, muối chấm được xem là “linh hồn” của món ăn. Bữa ăn hằng ngày có thể thiếu thịt, cá, rau... nhưng không thể thiếu muối chấm. Người Jrai đã sáng tạo ra các loại muối chấm hết sức phong phú từ những nguyên liệu vườn nhà hoặc sẵn có trong tự nhiên như: Cỏ thơm, lá é, sả, gừng rừng, củ nén, cam thảo đất, kiến vàng... Món nào cũng hấp dẫn, dùng để chấm thức ăn hay rắc lên ăn với cơm lúa mới đều “bá cháy”.

Bữa cơm trong ngôi nhà sàn nho nhỏ bên bờ sông Ba dẫu đạm bạc chỉ có lá mì xào, cá um và muối kiến vàng nhưng ngon lạ lùng. Bởi không chỉ vì đó là những món ăn truyền thống chỉ để đãi khách quý, mà vì những người Jrai nơi đây đã coi tôi như một đứa con của bản làng.

Khơi nguồn cho ẩm thực cao nguyên

Ẩm thực của người bản địa Tây Nguyên phong phú tới mức, nhiều người đã từng lăn lộn nhiều năm trong các buôn làng vẫn không thể “điểm mặt” hết các món ăn dưới mỗi nóc bếp, có món nhìn chỉ để thỏa trí tò mò, có món nhìn là muốn ăn ngay. Nhưng không nơi nào ẩm thực của người bản địa lại được “thương mại hóa” triệt để, trở thành đặc sản riêng có như ở thung lũng Ayun này.

Cách nay vừa tròn một thập kỉ, ở Krông Pa lần đầu tiên xuất hiện một cửa hàng bán muối kiến vàng, đó là tiệm Mười Đức (khối phố 1, thị trấn Phú Túc, Krong Pa). Những chú kiến vàng nhỏ bé vốn chỉ sống trong rừng nay xuống phố, trở thành một gia vị đặc biệt, quyến rũ trên những bàn tiệc sang trọng. Thường hũ muối kiến được tặng kèm khi khách mua thịt bò một nắng.

Và trong ít năm vừa qua, nổi lên một chàng thanh niên Jrai đã mang mĩ vị của Jrai với bạn bè quốc tế. Sinh ra từ làng, anh Rcom Dam Mơ Ai (33 tuổi, trú tại phường Đoàn Kết, thị xã Ayun Pa) luôn mang trong mình hơi thở của Jrai và khát vọng gìn giữ, quảng bá tinh hoa văn hóa ẩm thực của dân tộc mình. Những năm học và làm việc tại TP Hồ Chí Minh là khoảng thời gian Dam Mơ Ai luôn thấy nhớ nhà, nhớ những hương vị ẩm thực tỏa ra từ bếp lửa bập bùng.

Năm 25 tuổi, Dam Mơ Ai gác lại hành trình mưu sinh nơi phố thị để trở về quê cũ với đam mê quảng bá ẩm thực Jrai. Bắt đầu từ những điều rất nhỏ, đó là đăng tải lên trang facebook cá nhân những bài viết, hình ảnh về các món ăn của quê mình nhưng lại khá lạ lẫm với nhiều người như: Bọ vừng nấu lá tang liang (lá xoan rừng), dế cơm cuốn lá lốt, thịt nhái xào lá giang, thịt bò trộn huyết ứ, lòng gà um lá chuối… hay các món đã trở thành “thương hiệu” như: Lá mì xào cà đắng, cà xóc, muối cá khô, lòng đắng (dé đắng)… những món ăn ấy nhanh chóng lan truyền trong cộng đồng, nhất là với những người con Jrai phương xa càng khiến nhiều người thương nhớ.

Dam Mơ Ai đã tận dụng hiểu biết của mình về ẩm thực, cùng với sự học hỏi và sáng tạo không ngừng để cho ra lò những sản phẩm đặc trưng như: Muối kiến, muối cá, muối sả, muối tang liang, muối cỏ, muối mật… hay những loại rượu cần với men truyền thống mang hương vị đặc trưng của núi rừng. Các sản phẩm của Dam Mơ Ai qua mạng xã hội dần vươn xa, từ những địa phương lân cận ra các tỉnh, thành khắp trong Nam ngoài Bắc.

Dam Mơ Ai cũng lập fanpage có tên “Jrai Food” nhằm lan tỏa mạnh mẽ hơn những mĩ vị độc đáo của miền đất này tạo ra, như một “thư viện” thu nhỏ đầy lôi cuốn. Và rồi từ điểm tựa ấy, Mơ Ai đã cho cộng đồng và cả các YouTuber nổi tiếng thế giới thấy được vẻ hấp dẫn khôn cùng của mĩ vị Jrai. Nhiều youtober nổi tiếng trong nước và quốc tế cũng rất phấn khích đến tận nơi tìm hiểu những hương vị độc đáo này. Năm 2020, YouTuber Sonny Side nổi tiếng với kênh Best Ever Food Review Show (show đánh giá ẩm thực hay nhất từ trước tới nay) liên hệ với anh để thực hiện một chương trình quảng bá ẩm thực Jrai. Đây là kênh có số người đăng kí theo dõi thuộc hàng “khủng” với 9,47 triệu người. Đúng như kì vọng, chuyên gia ẩm thực người Mỹ này đã phải kinh ngạc, gật gù trước mĩ vị đặc biệt này. Sau Sonny Side, năm 2021, nhiếp ảnh gia, nhà làm phim người Canada Stephen Parcalidis cũng đã thích thú theo chân Mơ Ai khám phá ẩm thực của người Jrai vùng Đông Nam tỉnh khi thực hiện chương trình “Fine Cuisine”…

Nhiều người Jrai cũng đang thầm cảm ơn Dam Mơ Ai, bởi nhờ có kiến thức, có điều kiện đã đưa ẩm thực Jrai vươn xa, góp phần thúc đẩy du lịch Gia Lai phát triển.