GS Tô Ngọc Thanh: Vị lữ khách mê mải với xứ sở văn hóa

Tôi may mắn được diện kiến không ít nhà văn hóa nổi tiếng. Tuy nhiên, không ai trong số họ dạy cho tôi nhiều điều hơn Giáo sư Tô Ngọc Thanh, Chủ tịch Hội Văn nghệ Dân gian của nước nhà. Ông là một hiệp sĩ văn hóa đích thực, một con người dũng cảm, đầy say mê…
Kì 1: Lần chết "hụt" kinh hoàng

Còn tôi chỉ việc ghi lại những sự kiện trên con đường khác lạ của vị hiệp sĩ già hồn nhiên ấy mà chẳng dám bao giờ nghĩ ngợi. Chỉ sợ lộ ra sự non nớt, bị ông cười hoặc nhẹ hơn là một câu mắng: “Cái anh này "văn hóa quần đùi" thì... toi!”.

Cho đến nay văn hóa dân gian vẫn là miền kí ức nhỏ bé trong tâm thức dân tộc. Nhưng ông Tô Ngọc Thanh nghĩ khác. Tầm nhìn của ông là hướng đến một nền văn hóa không chỉ tồn tại được mà còn phải vươn tầm thế giới. Trí tuệ, tinh hoa và sự khéo léo sẽ là một chuẩn mực đạo đức vĩnh hằng. Ông tập hợp xung quanh mình những người làm văn hóa với một nhiệm vụ mà trước đó họ chưa bao giờ nhận thức được: Trước hết là khơi gợi nền văn hóa nước nhà, sau đó toàn tâm toàn ý tìm về nguồn cội.

Ông truyền cảm hứng cho cộng đồng bằng trái tim nhiệt thành. Nhờ sự lãnh đạo của ông, những môn nghệ thuật cổ truyền, những gương mặt nghệ nhân một thời vang bóng đã trở thành "báu vật" và "quốc bảo" quan trọng, đặc biệt trong việc thúc đẩy sứ mệnh văn hóa hướng đến xây dựng đất nước "to đẹp hơn, đoàng hoàng hơn".

Trong suốt mấy thập niên, bất kì khi nào GS Tô Ngọc Thanh đến các vùng văn hóa, ông đều gặp gỡ những người trực tiếp làm văn hóa cơ sở. Những cuộc đối thoại của ông thường diễn ra trong không khí cởi mở hiếm có, thể hiện rõ sự quan tâm sâu sắc và kinh nghiệm dày dặn.

GS Tô Ngọc Thanh: Vị lữ khách mê mải với xứ sở văn hóa
GS Tô Ngọc Thanh

Ông nói nhanh như một chiếc máy di động, sắc như lưỡi câu và thẳng như ruột ngựa. Vấn đề văn hóa này vắt sang vấn đề văn hóa khác một cách ngẫu hứng và cuốn hút. Trong lần gặp gỡ này, tôi lén lút cài chiếc máy ghi âm trong túi áo ngực. Nào ngờ ông hấp háy cặp mắt bắt lôi máy ra, rồi tự tay cất vào túi áo ngực: "Tao biết chú mày còn chiếc máy nhỏ xíu thứ hai, máy số". Đó là một cử chỉ thân thiết, hồn hậu của một người cha dành cho con. Nói đoạn, ông cười khoái chí, lần lượt kể chuyện "thâm cung bí sử", cả cái chuyện về những cô sơn nữ đẹp đến mê hồn - ông thường đùa, rằng, đó là "tí tình vắt vai" của ông trong những ngày dọc ngang xứ sở Tây Bắc. "Mình trong sáng, tội gì phải giấu bà ấy, vả lại độ ấy tớ đã lấy vợ đâu kia chứ! Mà bây giờ ngẫm lại, đến ngần này tuổi rồi, sợ vợ... cái nỗi gì".

Ngày ấy ông đi ở một bản nghe đâu thuộc Khu tự trị Tây Bắc (bây giờ là địa bàn huyện Điện Biên Đông, tỉnh Điện Biên), đôi chân ông cứ đi mãi, đi mãi, như bị lạc vào một "vườn địa đàng" rồi thấy mê mẩn. Đi suốt một ngày đường, núi cao, đèo sâu, lũng hiểm, cứ hết bản này lại nghe ở bản phía bên kia còn có những điều hay hơn thế nữa. Vậy là đi, đi đến độ có lúc lên cơn sốt rét, người xanh như tàu lá chuối. Đến đầu bản của người Thái ấy đầu óc thì bỗng choáng váng rồi ngất lịm, nằm sấp xuống một vũng nước trâu đầm ngay dưới bãi ngô. Vũng bùn ướt vô tình thành ân nhân cứu mạng. Hay đâu lúc tỉnh dậy, trong cái cơn mê sảng ấy, mới biết mình nằm trong một ngôi nhà ấm sực của đồng bào Thái. Nằm ở đó 3 tháng ròng rã chưa hồi sức. Bệnh tật tưởng tuyệt vọng, thế mà lại vô tình khiến ông biết được câu chuyện "chữa mẹo"... nhiệm màu.

Khi người bị bệnh nặng, họ bắt một con thằn lằn sống đem về, đặt lên mâm gỗ, sau đó bắt người bệnh há miệng rộng ra, ghếch hàm dưới vào mép mâm. Đặt con thằn lằn hướng vào vòm miệng sâu hoắm của người bệnh sốt rét ác tính. Một, hai, ba, nhắm mắt. Chặt đuôi con thằn lằn. Như một thứ phản xạ, con thằn lằn chui tọt vào khoang miệng bệnh nhân. Không biết trong thân thể thằn lằn chứa thứ gì, chỉ biết sau đận đó, người bệnh khỏi tiệt. Rồi từ đó ông phải lòng một người con gái trong bản, con ông chủ nhà.

Gần nửa thế kỉ sau dịp trở lại bản. Tìm lại cái vũng trâu đằm dưới bãi đã cứu sống mạng mình, lão giáo sư hom hem vẫn đứng tần ngần nhìn về hướng vô định. Rồi ông chặn một ông lão áo chàm lại hỏi, nhà Noọng Muôn (Noọng là em) bây giờ ở đâu. Em ấy múa xòe đẹp như những đàn bướm hoa. Người ta tìm mãi, tìm mãi… "Bản này chỉ có bà cụ Muôn thôi, năm nay 72 tuổi rồi". Bà cụ như không thể già hơn, lưng cong xuống như một thớt lạc đà ra ngóng, vào trông, mừng mừng tủi tủi. Con nai vàng ngơ ngác, nhân vật diễm lệ của "Sơn nữ ca", rồi thương rồi nhớ, ân nhân cứu mạng của một người Hà Nội hào hoa ngoài hai mươi tuổi... sau nửa đời người bước ra nắm tay. Ôi! Biết nói gì đây! (Còn nữa)

Bài và ảnh Vũ Minh Phúc

Tin liên quan

Cùng chuyên mục

Việt Nam có gì mà liên tiếp “ẵm” những giải thưởng du lịch nổi danh thế giới?

Việt Nam có gì mà liên tiếp “ẵm” những giải thưởng du lịch nổi danh thế giới?

Những năm gần đây, Việt Nam đã khiến thế giới ngỡ ngàng khi đĩnh đạc sánh vai với các điểm đến tầm cỡ quốc tế trong các giải thưởng danh giá toàn cầu. Vậy đằng sau “bộ sưu tập” giải thưởng uy tín của du lịch Việt Nam là gì?
Mục tiêu 6 điểm của đội tuyển Việt Nam hoàn toàn khả thi

Mục tiêu 6 điểm của đội tuyển Việt Nam hoàn toàn khả thi

Đội tuyển Việt Nam đặt mục tiêu giành từ 4-6 điểm trong 3 trận đấu còn lại tại Vòng loại thứ hai World Cup 2022 khu vực Châu Á.
HLV Park Hang-seo điều chỉnh danh sách tập trung U22 Việt Nam

HLV Park Hang-seo điều chỉnh danh sách tập trung U22 Việt Nam

Huấn luyện viên Park Hang-seo có sự điều chỉnh danh sách tập trung của Đội tuyển U22 Việt Nam sau 2 ngày công bố.
Hà Nội thực hiện nghiêm các quy định thời gian khách lưu trú cách li

Hà Nội thực hiện nghiêm các quy định thời gian khách lưu trú cách li

Sở Du lịch Hà Nội vừa gửi văn bản tới các đơn vị, doanh nghiệp, tổ chức, cá nhân kinh doanh dịch vụ du lịch trên địa bàn Thành phố đề nghị tăng cường thực hiện quyết liệt các biện pháp phòng, chống dịch Covid-19 trong hoạt động du lịch.
Dừng tổ chức Ngày hội văn hóa các dân tộc vùng Tây Nguyên lần thứ I

Dừng tổ chức Ngày hội văn hóa các dân tộc vùng Tây Nguyên lần thứ I

Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch (VH-TT&DL) vừa có văn bản về việc tạm dừng thời gian tổ chức Ngày hội văn hóa, thể thao và du lịch các dân tộc vùng Tây Nguyên lần thứ I tại tỉnh Kon Tum, năm 2021.

Tin khác

California Fitness & Yoga đặt mục tiêu xác lập kỉ lục thế giới tại Việt Nam

California Fitness & Yoga đặt mục tiêu xác lập kỉ lục thế giới tại Việt Nam
Thương hiệu thể dục thể hình California Fitness & Yoga, thuộc tập đoàn FLG Việt Nam, vừa chính thức công bố mục tiêu thiết lập kỉ lục thế giới hướng đến việc thay đổi cuộc sống của 20.000 người tại Việt Nam.

Hương sắc, một miền thơ…

Hương sắc, một miền thơ…
Đại hội tổng kết nhiệm kì CLB Thơ Hương sắc (thuộc Hội Người cao tuổi) xã Phú Hòa, huyện Lương Tài, tỉnh Bắc Ninh diễn ra trong không khí thân thiện, ấm áp nghĩa tình. Ngày nghỉ cuối tuần mà có đông đủ quan khách từ CLB thơ của huyện, lãnh đạo cấp ủy, chính quyền, các ngành đoàn thể xã, Chi hội Người cao tuổi các thôn. Đặc biệt, đại diện các CLB một số xã lân cận cũng về chung vui, góp thêm những vần thơ bay bổng để đại hội thực sự trở thành ngày hội của những người yêu thơ nơi đây.

Những “báu vật sống” của văn hóa đất Chín Rồng

Những “báu vật sống” của văn hóa đất Chín Rồng
Với lịch sử hơn 300 năm hình thành và phát triển, đất và người Nam Bộ ghi dấu ấn trên bản đồ văn hóa nước ta bằng bản sắc riêng. Tuy nhiên, dưới tác động của thời gian và nhịp sống hiện đại, nhiều loại hình nghệ thuật đặc trưng của văn hóa đồng bằng đang đứng trước nguy cơ mai một. Tuy nhiên, Nam Bộ vẫn có không ít tên đất, tên người, nghệ nhân đang nỗ lực “gìn vàng giữ ngọc”, nhằm bảo tồn những giá trị văn hóa truyền thống. Họ chính là những “báu vật sống” của đất chín rồng...

Nhạc sĩ Hoàng Hà và ca khúc “Đất nước trọn niềm vui”

Nhạc sĩ Hoàng Hà và ca khúc “Đất nước trọn niềm vui”
Đọc lại mấy trang nhật kí của những ngày cách đây 46 năm, tôi bồi hồi xúc động, xen lẫn niềm vui khó tả. Dạo đó Ban Biên tập Văn nghệ của Đài Tiếng nói Việt Nam ở 45 phố Bà Triệu, TP Hà Nội, trên tầng 3.

Niềm vui lúc “xế chiều” của ni cô Diệu Huyền

Niềm vui lúc “xế chiều” của ni cô Diệu Huyền
Sau 21 năm trời xa vắng, năm 1975, cô tôi, bà Bùi Thị Xuân (thường gọi là bà Lượng- gọi theo tên chồng) về thăm quê. Nhiều người trong làng nhìn bà với con mắt lạnh nhạt, có người quay mặt đi, vì họ cho bà là kẻ theo địch vào Nam năm 1954. Lòng tự trọng của bà bị xúc phạm, nỗi oan như xé ruột nhưng không ai thanh minh cho cô (!), Với tôi cô không chỉ là họ hàng thân thiết, mà còn là ân nhân; cô từng nuôi tôi ăn học. Trước hoàn cảnh của cô, tôi ái ngại vô cùng...

Nhuộm sắc tím cho Kinh đô Áo dài

Nhuộm sắc tím cho Kinh đô Áo dài
Trong bài hát “Một thoáng quê hương”, nhạc sĩ Thanh Tùng (1948-2016) khẳng định: Đẹp biết bao quê hương cho ta chiếc áo nhiệm màu/ Dù ở đâu Pari, Luân Đôn hay những miền xa/ Thoáng thấy áo dài bay trên đường phố/ Sẽ thấy tâm hồn quê hương ở đó em ơi. Bởi thế, nhắc đến áo dài, người ta nghĩ ngay đến Việt Nam. Nhưng nhắc đến áo dài tím, người ta nghĩ ngay đến Huế…
Xem thêm
Dừng tổ chức Ngày hội văn hóa các dân tộc vùng Tây Nguyên lần thứ I

Dừng tổ chức Ngày hội văn hóa các dân tộc vùng Tây Nguyên lần thứ I

Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch (VH-TT&DL) vừa có văn bản về việc tạm dừng thời gian tổ chức Ngày hội văn hóa, thể thao và du lịch ...
Hương sắc, một miền thơ…

Hương sắc, một miền thơ…

Đại hội tổng kết nhiệm kì CLB Thơ Hương sắc (thuộc Hội Người cao tuổi) xã Phú Hòa, huyện Lương Tài, tỉnh Bắc Ninh diễn ra trong không khí thân ...
Nhạc sĩ Hoàng Hà và ca khúc “Đất nước trọn niềm vui”

Nhạc sĩ Hoàng Hà và ca khúc “Đất nước trọn niềm vui”

Đọc lại mấy trang nhật kí của những ngày cách đây 46 năm, tôi bồi hồi xúc động, xen lẫn niềm vui khó tả. Dạo đó Ban Biên tập Văn ...
Việt Nam có gì mà liên tiếp “ẵm” những giải thưởng du lịch nổi danh thế giới?

Việt Nam có gì mà liên tiếp “ẵm” những giải thưởng du lịch nổi danh thế giới?

Những năm gần đây, Việt Nam đã khiến thế giới ngỡ ngàng khi đĩnh đạc sánh vai với các điểm đến tầm cỡ quốc tế trong các giải thưởng danh ...
Hà Nội thực hiện nghiêm các quy định thời gian khách lưu trú cách li

Hà Nội thực hiện nghiêm các quy định thời gian khách lưu trú cách li

Sở Du lịch Hà Nội vừa gửi văn bản tới các đơn vị, doanh nghiệp, tổ chức, cá nhân kinh doanh dịch vụ du lịch trên địa bàn Thành phố ...
TP. Hồ Chí Minh: Kinh tế cảng biển và đô thị biển du lịch

TP. Hồ Chí Minh: Kinh tế cảng biển và đô thị biển du lịch

Rừng ngập mặn Cần Giờ không chỉ đóng góp vào việc bảo tồn đa dạng cảnh quan, hệ sinh thái mà còn thúc đẩy phát triển kinh tế. Bởi vậy, ...
Mục tiêu 6 điểm của đội tuyển Việt Nam hoàn toàn khả thi

Mục tiêu 6 điểm của đội tuyển Việt Nam hoàn toàn khả thi

Đội tuyển Việt Nam đặt mục tiêu giành từ 4-6 điểm trong 3 trận đấu còn lại tại Vòng loại thứ hai World Cup 2022 khu vực Châu Á.
HLV Park Hang-seo điều chỉnh danh sách tập trung U22 Việt Nam

HLV Park Hang-seo điều chỉnh danh sách tập trung U22 Việt Nam

Huấn luyện viên Park Hang-seo có sự điều chỉnh danh sách tập trung của Đội tuyển U22 Việt Nam sau 2 ngày công bố.
California Fitness & Yoga đặt mục tiêu xác lập kỉ lục thế giới tại Việt Nam

California Fitness & Yoga đặt mục tiêu xác lập kỉ lục thế giới tại Việt Nam

Vừa qua, thương hiệu thể dục thể hình California Fitness & Yoga, thuộc tập đoàn FLG Việt Nam, hôm nay chính thức công bố mục tiêu thiết lập kỉ lục ...
Dòng sông tuổi thơ

Dòng sông tuổi thơ

Trong cuộc đời mỗi con người, ai cũng phải trải qua những buồn vui, sóng gió đẩy đưa... Sông quê hương vẫn nằm đó, lắng nghe tiếng đổi thay của ...
Bà nội

Bà nội

Buổi chiều, bố đi làm về. Vào bàn ăn, vừa mở lồng bàn, bố đã reo: Trời! Bà cho cả nhà ăn những gì mà trông đã thấy ngon thế ...
Cô nàng i ngắn

Cô nàng i ngắn

Chuyến đi cao nguyên đá Đồng Văn của tôi lần ấy hoàn toàn ngẫu hứng. Nó được hình thành khi tôi ghé thăm anh bạn thân đang công tác tại ...
Triệu Lệ Dĩnh - Phùng Thiệu Phong ly hôn

Triệu Lệ Dĩnh - Phùng Thiệu Phong ly hôn

Cặp đôi Triệu Lệ Dĩnh, Phùng Thiệu Phong vừa ly dị sau 3 năm kết hôn. Thông tin cặp sao ly hôn đang gây xôn xao làng giải trí xứ ...
Nhà thơ Hoàng Nhuận Cầm qua đời

Nhà thơ Hoàng Nhuận Cầm qua đời

Nhà thơ Hoàng Nhuận Cầm vừa đột ngột qua đời chiều 20/4, tại Hà Nội, thọ 69 tuổi.
S-Generation là dự án gì mà mà khiến loạt sao cùng góp mặt trong MV còn Quang Đăng tức tốc biên đạo “Vũ điệu hồi sinh”?

S-Generation là dự án gì mà mà khiến loạt sao cùng góp mặt trong MV còn Quang Đăng tức tốc biên đạo “Vũ điệu hồi sinh”?

Trong chương trình “Bữa trưa vui vẻ” phát sóng hồi đầu tháng 4, hai nghệ sĩ khách mời là divo Tùng Dương và biên đạo múa Quang Đăng đã có ...
Phiên bản di động