Chỗ dựa tin cậy của người bệnh ở vùng sâu, vùng xa

Gìn giữ di sản thuốc Nam từ rừng già đến y thư cổ

Sinh ra trong một gia đình người Mường có truyền thống bốc thuốc nhiều đời, từ thuở lên 8, ông Hùng đã theo cha vào rừng, thuộc lòng từng vị thuốc của núi. Năm 10 tuổi, ông biết tự tay sắc thuốc, bốc từng thang thuốc đơn giản chữa cảm, sốt, đau bụng cho bà con. “Thời chiến tranh, bệnh viện thì xa, thuốc men khan hiếm, người dân chúng tôi chỉ biết trông vào cây rừng, vào những bài thuốc truyền lại từ đời này qua đời khác”, ông Hùng kể, đôi bàn tay chai sạn lật từng lá xạ đen đã ngả màu. Trong mắt ông, kí ức những ngày gian khó ấy vẫn còn nguyên vẹn.

Lương y Đinh Văn Hùng bào chế thuốc nam theo phương pháp truyền thống.

Sau khi hoàn thành nghĩa vụ quân sự, giữa lúc nhiều người cùng trang lứa rời bản làng tìm kế sinh nhai nơi phố thị, ông Hùng ở lại quê hương, tiếp nối nghiệp cha ông. Không dừng lại ở những bài thuốc dân gian truyền thống, ông rong ruổi khắp các bản làng Tây Bắc, sưu tầm, học hỏi thêm nhiều bài thuốc quý từ đồng bào Mường, Thái, Dao,… Đồng thời, ông tự mày mò nghiên cứu, kết hợp kiến thức Đông y chính thống, nghiền ngẫm sách y cổ để làm phong phú vốn hiểu biết. “Phải học, phải tìm hiểu kĩ lưỡng để không phụ tổ nghiệp, cũng là để bà con mình tin tưởng”, ông tâm sự.

Ngôi nhà nhỏ của ông Hùng nằm nép giữa vườn thuốc xanh mướt, rộng gần 3.000m², nơi lưu giữ hơn 200 loài dược liệu quý hiếm. Từ những cây thuốc dân dã như nghệ, gừng, cỏ tranh, đến những loài quý hiếm như huyết đằng, thất diệp nhất chi hoa, dây thìa canh… đều được ông dày công trồng, chăm sóc và bảo tồn.

Trên chiếc bàn tre đã lên nước theo thời gian, nằm lặng lẽ nơi góc nhà, một cuốn sổ tay dày cộp với gáy sách sờn cũ được ông Hùng nhẹ nhàng lật giở. Những trang giấy ngả màu, từng dòng chữ nắn nót hiện ra như thầm kể lại hành trình âm thầm của một đời làm thuốc. Mỗi ghi chép là một con người, một câu chuyện, một căn bệnh - như cuốn nhật kí y thuật mà ông cặm cụi ghi chép suốt bao năm.

Theo ghi chép trong sổ, chỉ riêng năm 2024, ông đã hỗ trợ điều trị cho hơn 500 lượt người dân, chủ yếu với các bệnh thông thường, như đau nhức xương khớp, viêm đường hô hấp, các bệnh về gan, dạ dày và rối loạn tiêu hóa. Con số ấy không chỉ là minh chứng cho chuyên môn, mà còn là dấu ấn của sự tin cậy và tấm lòng tận tụy nơi người thầy thuốc già vùng sơn cước.

Lương y Đinh Văn Hùng hỏi bệnh để bốc thuốc Nam cho người bệnh.

Dẫn chúng tôi dạo quanh vườn, ông vừa đi vừa tỉa lá, nhổ cỏ như một lão nông cần mẫn. Đôi lúc, ông dừng lại chỉ cho chúng tôi những cây thuốc quý đang ra hoa, kết trái. "Không thể mãi dựa vào rừng. Phải chủ động trồng, lưu giữ, kẻo cây quý rồi cũng biến mất như nghề thuốc của cha ông ta," ông trầm tư nói.

Không chỉ học từ truyền thống gia đình và kinh nghiệm dân gian, lương y Đinh Văn Hùng còn dành nhiều năm nghiên cứu y thư cổ, đặc biệt là các công trình của Đại danh y Lê Hữu Trác (Hải Thượng Lãn Ông). Ông cho biết, chính những tư tưởng và bài thuốc được ghi lại trong bộ “Hải Thượng y tông tâm lĩnh” đã giúp ông nâng tầm hiểu biết, ứng dụng nhiều phương pháp chữa bệnh dựa trên lí luận biện chứng Đông y. “Tôi kính phục Hải Thượng Lãn Ông không chỉ vì ông giỏi nghề mà vì ông rất nhân hậu. Ông dạy rằng người làm thuốc phải lấy tâm làm gốc, phải xem người bệnh như người thân. Tôi học theo ông từ cách dùng thuốc đến cách đối nhân xử thế,” lương y Hùng chia sẻ.

Nhiều bài thuốc ông đang sử dụng hiện nay có nguồn gốc từ y thư của Lê Hữu Trác, nhưng đã được gia giảm, điều chỉnh theo thực tế thể trạng người miền núi, phù hợp với dược liệu địa phương và khí hậu vùng cao. Ông Hùng chữa bệnh hoàn toàn theo kiểu truyền thống - ai biết thì tìm đến, không quảng cáo, không tính công cán. Với người nghèo, ông sẵn sàng miễn phí, thậm chí hỗ trợ ăn ở nếu cần điều trị dài ngày.

Dù đã U70, lưng bắt đầu còng, tay không còn chắc như trước, nhưng ông Hùng vẫn đều đặn mỗi ngày đi rừng, trồng thuốc, ghi chép. Điều khiến ông canh cánh trong lòng là việc truyền lại nghề cho lớp trẻ. “Bây giờ thanh niên thích lên phố, ít ai còn mặn mà với nghề thuốc Nam. Tôi chỉ mong có nhiều người kế tục, không để kho tri thức này mai một”.

Được cộng đồng trân quý

Trao đổi với chúng tôi, ông Quách Văn Mạnh, nguyên Chủ tịch UBND xã Cẩm Châu (nay là xã Cẩm Vân) nhận xét: “Lương y Đinh Văn Hùng đã cao tuổi nhưng vẫn rất năng nổ, gương mẫu trong mọi hoạt động của địa phương. Không chỉ giỏi nghề, ông còn là người có đạo đức, luôn tận tâm với bà con, nhất là những hoàn cảnh khó khăn. Nhiều năm liền, ông tham gia tích cực trong công tác y tế cộng đồng, góp phần chăm sóc sức khỏe Nhân dân bằng nguồn dược liệu sẵn có tại địa phương”. Ông Mạnh cũng khẳng định, chính quyền xã luôn đánh giá cao những đóng góp của lương y Hùng, đồng thời mong muốn có thêm cơ chế, chính sách hỗ trợ cho những cá nhân như ông - những người đang gìn giữ, truyền bá tri thức y học cổ truyền một cách tự nhiên, bền bỉ giữa đời thường.

Ông Bùi Văn Xuân, Chi hội trưởng Chi hội NCT thôn Đồng Thanh, ghi nhận: “Lương y Đinh Văn Hùng không chỉ là người gìn giữ tri thức y học cổ truyền của dân tộc Mường mà còn tận tình hướng dẫn, giúp đỡ bà con trong thôn, nhất là NCT biết cách sử dụng các loại cây thuốc Nam để phòng và chữa bệnh. Nhờ có ông Hùng, nhiều người đã hiểu và áp dụng hiệu quả các bài thuốc dân gian, góp phần chăm sóc sức khỏe tại chỗ, giảm bớt chi phí điều trị. Với uy tín và kiến thức y học của mình, ông Hùng đã trở thành chỗ dựa tinh thần cho người dân, đặc biệt là NCT trong thôn”.

Giữa thời đại của y học hiện đại, nơi mà thuốc Tây và máy móc chiếm ưu thế, sự hiện diện của một lương y như Đinh Văn Hùng giống như một đốm lửa nhỏ vẫn cháy lên vì lòng thương người, vì di sản cha ông, và vì niềm tin vào sức mạnh của cây cỏ đất trời.