Nghiêm kỷ cương, thấu tình lý để người dân yên tâm làm ăn

Kỷ cương không có vùng cấm, không có ngoại lệ

Trước hết, cần khẳng định: Muốn đất nước phát triển, xã hội phải có kỷ cương; pháp luật phải được thượng tôn, không có vùng cấm, không có ngoại lệ. Một xã hội mà người vi phạm có thể dễ dàng “mua” sự yên ổn cho mình bằng một khoản tiền phạt là xã hội mà người chấp hành nghiêm chỉnh cảm thấy thiệt thòi, còn kẻ coi thường pháp luật lại thấy có lợi. Không gì làm xói mòn niềm tin nhanh hơn thế.

Theo đại biểu Nguyễn Khánh Ngọc (Đoàn ĐBQH thành phố Đà Nẵng), xử lý vi phạm hành chính còn là khâu quan trọng để ngăn chặn sai phạm từ sớm, từ cơ sở: vi phạm nhẹ không được xử lý kịp thời sẽ dễ tái diễn, phát triển thành hành vi nguy hiểm hơn và tạo thêm áp lực cho hệ thống tố tụng hình sự.

Đại biểu Quốc hội Vũ Văn Tiến (Đoàn Hải Phòng) phát biểu tại Hội trường. Ảnh Lê Kiên

Từ yêu cầu ấy, khoản 1 Điều 24 dự thảo Luật đề xuất nâng mức trần phạt tiền cao nhất trong xử lý vi phạm hành chính: từ 1 tỷ đồng lên 1,5 tỷ đồng đối với cá nhân, từ 2 tỷ đồng lên 3 tỷ đồng đối với tổ chức, tức tăng 50% so với quy định hiện hành. Mục tiêu là tăng sức phòng ngừa, răn đe, bảo đảm mức phạt tương xứng với hành vi vi phạm. Với những hành vi cố tình vi phạm, thu lợi bất chính, gây hậu quả nghiêm trọng, đề xuất này có cơ sở rõ ràng. Như đại biểu Vũ Văn Tiến nhận định, không thể để tiền phạt chỉ như “muỗi đốt voi”: khi cái giá phải trả nhỏ hơn món lợi thu được, quy định pháp luật mất đi tác dụng ngăn ngừa vốn có.

Cùng một số tiền, hai gánh nặng khác nhau

Song, sự công bằng của pháp luật không chỉ nằm ở chỗ mọi người cùng bị áp một khung phạt, mà còn ở chỗ hình phạt tác động có tương xứng hay không. Cùng một khoản tiền, với các tập đoàn lớn có thể chẳng thấm vào đâu; nhưng với người lao động, hộ kinh doanh nhỏ, doanh nghiệp nhỏ, những người phải chắt chiu từng đồng để mưu sinh, duy trì sản xuất, trả lương, trang trải cuộc sống, đó có thể là một gánh nặng khó gượng dậy. Một mức phạt cao đến mức không thể nộp không làm tăng thêm tính nghiêm minh; nó chỉ khiến quyết định xử phạt khó đi vào thực tế.

Đó cũng là điều mà đại biểu Nguyễn Khánh Vũ (Đoàn ĐBQH tỉnh Quảng Trị) đã lưu ý tại phiên thảo luận tổ ngày 26/10 trước đó: khi tiền phạt vượt khả năng chi trả, quyết định xử phạt có thể không được thi hành. Một chế tài không thi hành được thì sức răn đe cũng chỉ còn trên giấy.

Vì vậy, đề nghị tiếp tục đánh giá kỹ tác động của việc nâng mức phạt tiền tối đa, nhất là với hộ kinh doanh và doanh nghiệp nhỏ, không phải là nhân nhượng với vi phạm mà là đòi hỏi của kỹ thuật lập pháp tốt. Mức trần cao dành cho vi phạm nghiêm trọng; điều cốt yếu là cơ chế áp dụng phải bảo đảm mức phạt tương xứng và khả thi khi thi hành. Với trường hợp có thể khắc phục, người vi phạm cần có “một con đường để sửa sai”, thay vì đứng trước một “món nợ” không biết trả bằng cách nào. Suy cho cùng, đích đến của xử phạt là để người vi phạm nhận ra lỗi lầm, tự giác chấp hành và không tái phạm.

Từ đó, các quy định về hoãn, giảm, miễn và nộp tiền phạt nhiều lần tại Điều 65, 66 và 68 trở thành những “van điều tiết” quan trọng. Đại biểu Vũ Văn Tiến đề nghị rà soát, nhất là điều kiện phải nộp ít nhất 40% số tiền phạt lần đầu và thời hạn nộp tối đa 6 tháng, để người thực sự khó khăn vẫn có khả năng chấp hành mà không tạo kẽ hở cho kẻ cố tình lợi dụng.

Hai yêu cầu ấy bổ sung cho nhau. Nới quá tay thì kỷ cương bị “đục khoét”; siết quá cứng thì người yếu thế bị đẩy vào ngõ cụt. Cái khó của người làm luật là thiết kế tiêu chí đủ rõ để phân biệt người “không thể” với kẻ “không muốn”, cùng quy trình xác minh đủ nhanh, đủ minh bạch để không biến thành một thủ tục phiền hà khác.

Không thể để dân tự đi chứng minh mình không có lỗi

Nếu mức phạt quá tay làm người dân lo lắng, thì việc bị phạt sai làm họ mất niềm tin. Đại biểu Vũ Văn Tiến dẫn những phản ánh của báo chí: biển báo đặt ở vị trí chẳng khác nào cái “bẫy”; phân luồng thiếu hợp lý khiến người đi đường lúng túng; đèn tín hiệu bỗng nhảy từ xanh sang đỏ; đường xuống cấp, nhiều “ổ gà, ổ voi” buộc người lái xe phải tránh né. Trong những tình huống ấy, người dân có thể rơi vào vi phạm ngoài ý muốn.

Câu hỏi đặt ra rất thẳng: khi người dân cho rằng mình bị phạt không đúng do yếu tố khách quan, ai có trách nhiệm xác minh, giải quyết và trong thời hạn bao lâu? Dự thảo đã có điểm đáng ghi nhận như quy định trách nhiệm chứng minh vi phạm thuộc người có thẩm quyền xử phạt, cùng quy định về hủy bỏ quyết định và bồi thường thiệt hại. Tuy nhiên, đại biểu đề nghị quy định cụ thể hơn trách nhiệm kiểm tra, xác minh; bảo đảm người dân được tiếp cận đầy đủ chứng cứ và có thời hạn rõ ràng để giải quyết phản ánh về sai sót.

Cùng mối quan tâm ấy, đại biểu Nguyễn Khánh Ngọc đề nghị rà soát toàn diện trình tự, thủ tục, bởi đây không chỉ là đạo luật về nội dung xử lý mà còn chứa nhiều quy định mang tính tố tụng. Theo đại biểu, cần tham khảo chuẩn mực pháp lý quốc tế để quy trình công bằng, minh bạch; phân định rõ trách nhiệm chứng minh của cơ quan nhà nước với quyền được bảo vệ của người bị xử lý. Vụ việc đã rõ ràng thì có thể áp dụng thủ tục rút gọn để bớt rườm rà. Về thời hiệu xử lý, đại biểu nhắc lại rằng “công lý đến chậm cũng coi như không có công lý”.

Trường hợp xác định quyết định xử phạt trái pháp luật, phải kịp thời hủy bỏ, hoàn trả tiền phạt đã nộp; nếu gây thiệt hại thì giải quyết bồi thường theo quy định. Đó là lẽ công bằng tối thiểu. Một quyết định phạt oan gây tổn hại hai lần: lần thứ nhất là khoản tiền và công sức bị mất; lần thứ hai, nặng hơn, là niềm tin vào sự nghiêm minh của chính cơ quan thực thi pháp luật.

Cũng vì thế, những sai sót được phát hiện cần trở thành cơ sở dữ liệu để rà soát bất cập trong quy định, hạ tầng và công tác quản lý. Mỗi trường hợp phạt oan được giải quyết thấu đáo không chỉ trả lại công bằng cho một người, mà còn giúp những người khác không rơi vào cùng một “cái bẫy”.

Từ phần ngọn đến phần gốc

Xử phạt, như đại biểu Vũ Văn Tiến nhấn mạnh, mới chỉ giải quyết phần ngọn. Giải pháp từ gốc rễ là nâng cao ý thức chấp hành pháp luật của người dân, hoàn thiện hạ tầng và khắc phục những bất cập từ chính sách đến khâu tổ chức thực thi. Có những vi phạm xuất phát từ thói quen, sự chủ quan và cần xử lý nghiêm; nhưng cũng có những vi phạm bắt nguồn từ nguyên nhân khách quan cần được nhìn nhận thấu đáo.

Đại biểu Nguyễn Khánh Ngọc bổ sung nhận định ấy: những vi phạm khiến cử tri bức xúc, từ môi trường, an toàn giao thông, an toàn thực phẩm đến ứng xử nơi công cộng và trên môi trường mạng, nhìn chung đã được pháp luật quy định tương đối đầy đủ; khó khăn chủ yếu nằm ở khâu tổ chức thực hiện. Luật ban hành mà thực thi thiếu hiệu quả thì tuyên truyền, phổ biến cũng khó tạo chuyển biến thực chất. Văn bản hướng dẫn có thời điểm lên tới hơn 100 nghị định; quy định quá chi tiết sẽ khó bảo đảm tính linh hoạt.

Trách nhiệm vì thế là trách nhiệm hai chiều. Người dân có nghĩa vụ tuân thủ pháp luật; cơ quan quản lý có nghĩa vụ bảo đảm quy định gắn với đời sống, khả thi và tạo điều kiện để người dân chấp hành. Một tấm biển rõ ràng, một con đường phẳng phiu đôi khi “răn đe” hiệu quả hơn nhiều biên bản xử phạt. Khi nhà nước làm tròn phần việc của mình, đòi hỏi người dân tuân thủ mới có sức thuyết phục.

Giải trình trước Quốc hội chiều 4/11, Đại tướng Lương Tam Quang, Bộ trưởng Bộ Công an, cho biết sẽ nghiên cứu, tiếp thu tối đa các ý kiến để bảo đảm chất lượng và tính khả thi của dự thảo. Theo Bộ trưởng, với vi phạm giao thông, khi trung tâm dữ liệu giám sát, xử lý vi phạm trên toàn quốc vận hành, có thể nghiên cứu cách xử lý theo mức độ: nhắc nhở lần đầu, cảnh cáo lần tiếp theo, mức cao nhất nếu tái phạm; đồng thời nghiên cứu hình thức lao động công ích thay tiền phạt trong một số trường hợp. Cách làm ấy, như Bộ trưởng nhấn mạnh, nhằm vừa bảo đảm tính nhân văn, vừa răn đe và nghiêm minh.

Nghiêm minh và nhân văn

Giữ nghiêm kỷ cương, phép nước mà người dân vẫn yên tâm làm ăn, sinh sống không phải là bài toán đánh đổi, nơi tăng mặt này thì phải giảm mặt kia. Đó là hai mặt của cùng một nền pháp quyền: Nghiêm với hành vi cố tình, thu lợi bất chính, gây hậu quả nghiêm trọng; thấu tình với những người vấp ngã vì khó khăn thực sự; và cầu thị với chính những bất cập trong thể chế, hạ tầng, cách thức thực thi mà người dân không phải gánh chịu.

Dự án Luật Xử lý vi phạm hành chính (sửa đổi) còn đang trong quá trình hoàn thiện. Những ý kiến của các đại biểu Vũ Văn Tiến, Nguyễn Khánh Ngọc cần được tiếp thu thấu đáo để đạo luật khi ban hành vừa đủ mạnh để răn đe, vừa đủ mềm để người dân có cơ hội sửa sai, vừa đủ minh bạch để mỗi quyết định xử phạt đều có thể kiểm chứng và, khi sai, được sửa chữa kịp thời. Đạo luật như thế không chỉ làm kỷ cương nghiêm hơn mà còn làm người dân tin hơn, và niềm tin ấy là nền tảng vững chắc nhất của trật tự, kỷ cương và phát triển.