Một bản nhạc, một hơi thở và bí quyết dưỡng não ở tuổi già

Âm nhạc không chỉ tác động đến thính giác mà còn liên quan đến cảm xúc, trí nhớ, vận động và sự kết nối giữa con người với nhau.

Thiền định lại đi theo một con đường khác: đưa tâm trí từ náo động trở về tĩnh lặng, từ phân tán trở về tập trung, từ những tiếc nuối của hôm qua và lo lắng về ngày mai trở về với hơi thở của hiện tại.

Một bên là âm thanh, một bên là tĩnh lặng. Tưởng như đối lập nhưng nếu thực hành đúng, cả hai đều có thể góp phần nuôi dưỡng sức khỏe tinh thần, hỗ trợ não bộ và giúp tuổi già sống vui, sống tỉnh thức hơn.

Khi một giai điệu gọi ký ức trở về

Não bộ không tiếp nhận âm nhạc ở một điểm duy nhất. Khi nghe một bản nhạc, nhiều mạng lưới thần kinh cùng tham gia xử lý nhịp điệu, cao độ, cảm xúc, trí nhớ và vận động. Vì thế, âm nhạc có khả năng gắn rất sâu với những trải nghiệm của mỗi người.

Một bài hát thời chiến có thể đưa người cựu binh trở về những năm tháng tuổi trẻ. Một điệu ru làm người bà nhớ đến mẹ mình. Tiếng sáo, tiếng đàn bầu hay một làn điệu quan họ có thể khiến quê hương tưởng đã xa bỗng hiện về rất gần.

Trong chăm sóc người cao tuổi, đặc biệt với người suy giảm nhận thức, âm nhạc đang được nghiên cứu như một biện pháp hỗ trợ không dùng thuốc. Một số nghiên cứu cho thấy các hoạt động âm nhạc có thể giúp cải thiện tâm trạng, giảm lo âu hoặc kích động và nâng cao chất lượng sống ở một số người mắc sa sút trí tuệ.

Tuy nhiên, cần hiểu đúng: âm nhạc không chữa khỏi Alzheimer và không thể thay thế điều trị y khoa. Giá trị của âm nhạc nằm ở khả năng khơi gợi cảm xúc, kích thích nhận thức, tạo niềm vui và kết nối con người. Ngay cả khi một phần ký ức đã phai nhạt, cảm xúc gắn với một giai điệu thân quen đôi khi vẫn còn ở lại.

Âm nhạc cũng cần đúng người, đúng lúc

Không phải cứ bật nhạc từ sáng đến tối là dưỡng não. Âm lượng quá lớn có thể gây khó chịu và ảnh hưởng thính giác; nhạc quá kích thích vào buổi tối có thể làm giấc ngủ bị xáo trộn. Một bài hát khiến người này vui có thể lại gợi cho người khác một ký ức buồn. Vì thế, âm nhạc cũng cần được lựa chọn phù hợp với từng người, từng thời điểm.

Buổi sáng có thể nghe những bản nhạc vui tươi vừa phải để khởi động tinh thần. Khi tập thể dục hoặc dưỡng sinh, âm nhạc có nhịp phù hợp giúp vận động hào hứng hơn. Buổi tối nên ưu tiên những giai điệu nhẹ nhàng nếu người nghe cảm thấy thư giãn. Với người cao tuổi, những bài hát gắn với ký ức đẹp của chính họ thường có giá trị đặc biệt.

Thay vì chỉ nghe thụ động, có thể hát, gõ nhịp, chơi nhạc cụ hoặc vận động theo nhạc. Khi đó, não phải phối hợp nghe, nhớ, vận động và cảm xúc cùng lúc.

Não thích được tham gia vào cuộc sống hơn là chỉ đứng ngoài quan sát.

Thiền - khoảng nghỉ cho một bộ não quá bận

Nếu âm nhạc đánh thức nhiều mạng lưới của não, thiền chánh niệm lại rèn luyện một khả năng khác: biết đặt sự chú ý vào hiện tại và nhận biết những gì đang xảy ra trong chính mình.

Khoa học hiện đại đã nghiên cứu khá nhiều về thiền và chánh niệm. Các kết quả nhìn chung cho thấy thực hành phù hợp có thể hỗ trợ giảm căng thẳng, lo âu, cải thiện cảm xúc, giấc ngủ và một số khía cạnh của sự chú ý. Các nghiên cứu hình ảnh não cũng đang tìm hiểu những thay đổi ở các mạng lưới liên quan đến chú ý, điều hòa cảm xúc và trí nhớ.

Nhưng thiền không phải “thần dược”. Thiền không chữa được mọi bệnh và không thay thế thuốc hay các phương pháp điều trị cần thiết. Giá trị sâu sắc của thiền đôi khi nằm ở một điều giản dị hơn: dạy con người biết dừng.

Một hơi thở chậm cũng là dưỡng sinh

Người cao tuổi không nhất thiết phải ngồi thiền hàng giờ hay theo những kỹ thuật phức tạp. Có thể bắt đầu bằng vài phút mỗi ngày: ngồi thoải mái, thả lỏng cơ thể và chú ý đến hơi thở tự nhiên.

Hít vào, biết mình đang hít vào. Thở ra, biết mình đang thở ra. Khi suy nghĩ xuất hiện, không cần cố xua đuổi. Chỉ nhận biết rồi nhẹ nhàng đưa sự chú ý trở về hơi thở.

Thiền không phải làm đầu óc hoàn toàn trống rỗng. Thiền là biết trong tâm mình đang có gì mà không để mọi suy nghĩ kéo mình đi.

Điều này đặc biệt có ý nghĩa ở tuổi già. Người cao tuổi mang theo một kho ký ức rất lớn: có niềm vui, có thành công, nhưng cũng có mất mát và những điều chưa trọn vẹn. Ký ức là tài sản, nhưng nếu tâm cứ sống mãi với những điều đã qua, chính ký ức lại có thể trở thành gánh nặng.

Biết trở về với hơi thở cũng là học cách trở về với hôm nay.

Âm nhạc gặp thiền, động gặp tĩnh

Có thể kết hợp âm nhạc nhẹ nhàng với chánh niệm theo một cách rất đơn giản. Thay vì mở nhạc làm tiếng nền rồi tiếp tục suy nghĩ miên man, hãy dành vài phút chỉ để nghe. Nghe một tiếng đàn bắt đầu rồi tan đi. Nhận biết hơi thở của mình. Cảm nhận cảm xúc đang xuất hiện mà không vội phán xét. Khi bản nhạc kết thúc, hãy ngồi yên thêm một chút.

Lúc ấy, nghe nhạc không còn đơn thuần là giải trí mà trở thành nghe trong tỉnh thức.

Người cao tuổi cũng có thể tập dưỡng sinh theo nhạc, đi bộ chậm theo nhịp hoặc hát cùng bạn bè. Khi âm nhạc kết hợp với vận động, trí nhớ và giao tiếp xã hội, một hoạt động tưởng đơn giản lại tác động đến nhiều mặt của sức khỏe.

Và có một điều thú vị: sau một bản nhạc hay, phần quý giá nhất đôi khi lại chính là khoảng im lặng phía sau nó.

Âm nhạc giúp tâm rung động. Tĩnh lặng giúp ta nghe được chính mình.

Động - tĩnh hài hòa mới là dưỡng

Minh triết phương Đông từ lâu coi sự hài hòa giữa động và tĩnh là một nguyên tắc quan trọng của dưỡng sinh. Chỉ động mà không tĩnh thì dễ hao tổn; chỉ tĩnh mà không động lại dễ trì trệ.

Nam y cũng không tách sức khỏe tinh thần khỏi cơ thể. Tâm bất an kéo dài có thể ảnh hưởng đến giấc ngủ, ăn uống và sức khỏe toàn thân; ngược lại, đau yếu kéo dài cũng tác động mạnh đến tinh thần.

Trong tư tưởng dưỡng sinh của Đại danh y Tuệ Tĩnh, những nguyên tắc như dưỡng khí, tồn thần, thanh tâm, luyện hình tạo thành một chỉnh thể. Luyện hình là động; thanh tâm là tĩnh; dưỡng khí gắn thân thể với hơi thở; tồn thần nhắc con người giữ gìn đời sống tinh thần, tránh để tâm trí bị tiêu hao bởi quá nhiều ham muốn và lo âu.

Đặt trong ngôn ngữ hôm nay, đó vẫn là một tư tưởng đáng suy ngẫm: não khỏe cần một cơ thể biết vận động và một tâm trí biết nghỉ ngơi. Âm nhạc có thể giúp ta vui để động, thiền giúp ta an để tĩnh. Động - tĩnh hài hòa mới là dưỡng.

Hát cùng nhau - bài tập cho cả não và tâm

Có một cách dưỡng não rất đẹp mà hầu như người cao tuổi nào cũng có thể tham gia: hát cùng nhau.

Hát để hơi thở còn sâu, để trí còn nhớ lời, để lòng còn rung động; hát để gặp bạn và để người bên cạnh biết rằng ta vẫn đang vui với cuộc đời.

Một bài hát quen thuộc đôi khi làm được điều mà rất nhiều lời khuyên không làm được.

“Não trẻ” không có nghĩa bộ não của người 80 tuổi phải trở lại như tuổi 20. Lão hóa là quy luật tự nhiên, điều đáng hướng tới là lão hóa khỏe mạnh: tuổi cao nhưng vẫn duy trì tốt nhất có thể khả năng nhận thức, cảm xúc, vận động, giao tiếp và tự chủ.

Âm nhạc và thiền định không phải phép màu kéo dài tuổi thọ, nhưng có thể giúp những năm tháng đang có trở nên vui hơn, sâu hơn và bình an hơn.