Chuyện vẫn kể dưới mái nhà quyền uy

Nét chạm trổ thiêng liêng

Trải trên một diện tích rộng với điệp trùng Trường Sơn, gươl với dân làng mang một ý nghĩa vô cùng thiêng liêng. Gươl có nghĩa là cộng đồng. Đây là không gian diễn ra mọi sinh hoạt trọng đại của làng, đồng thời là nơi hội tụ tinh hoa văn hóa và trình độ kiến trúc điêu khắc của đồng bào. Trong thăm thẳm rừng, gươl trở thành “trái tim” của làng, là “ngõ chạm” đầu tiên dẫn dắt người xứ khác để hòa nhập với cộng đồng.

Gươl được xem là những bảo tàng mỹ thuật của người Cơ Tu với những bộ sưu tập nghệ thuật vô giá, là một “bảo tàng” văn hóa của đồng bào. (Ảnh Kim Liên)

Già làng, Nghệ nhân ưu tú B’riu Pố (xã Tây Giang, TP Đà Nẵng), người đắm đuối với văn hóa Cơ Tu mấy mươi năm bộc bạch rằng, gươl Cơ Tu đứng ở vị trí đỉnh cao của nghệ thuật tạo hình, mang thông điệp về một không gian sống ẩn giấu qua lớp trang trí kiến trúc phủ dày, khắc họa trọn vẹn đời sống vùng cao. Gươl là nhà sàn dựng trên một cây cột lớn ở giữa và 8 cây cột nhỏ xung quanh. Mái nhà lợp lá cọ hoặc lá tranh, hai đầu hồi chạm khắc hình gà trống hoặc cặp sừng trâu. Trên các mảng gỗ là hình con trâu, chim tring, tắc kè, trăn, hổ; bên cạnh là cảnh phụ nữ giã gạo, người đi săn, đánh chiêng và những vòng múa trong lễ hội. Trên đỉnh mái thường có đôi gà trống quay về hai phía. Người Cơ Tu rất sáng tạo khi biết lồng ghép khéo léo hoa văn kiến trúc vào nghệ thuật đan lát. Những tấm phên, moong, không chỉ là vật che chắn, mà được đan cài tỉ mỉ từ tre nứa thành các mảng hoa văn dích dắc, hình vuông mang âm hưởng thổ cẩm, mang lại hiệu ứng thị giác sắc nét cho không gian.

Bậc thềm dẫn lên gươl ghi dấu ấn bằng hình tượng mãnh thú chạm khắc tinh xảo, thể hiện uy quyền và triết lý nhân sinh trước thiên nhiên. Gươl là tổng thể câu chuyện của làng, phản ánh sinh động đời sống văn hóa, tinh thần của đồng bào, kết nối con người và thần linh thông qua hình tượng điêu khắc độc đáo. Những hình tượng ấy không đơn thuần để trang trí. Nhìn lên những sườn gỗ, như đọc được cuốn sử thi sống động từ bước chân vạm vỡ trong cuộc đi săn, niềm hoan ca mùa lúa mới, hay dáng hình tảo tần của người mẹ bên bếp lửa, có cả nhịp chày giã gạo của các thiếu nữ.

Gươl còn lưu giữ nhạc cụ, thổ cẩm cùng nhiều vật dụng truyền thống. Đó là cách người Cơ Tu kể chuyện làng bằng gỗ, để con cháu hiểu ông bà mình từng lao động, sinh hoạt và nương tựa vào núi rừng như thế nào. Sau Gươl thường có một nhà phụ đi kèm để chứa đồ vật, nơi lo hậu cần phục vụ các lễ hội, còn nhà chính là nơi hành lễ, rất gọn gàng, trang nghiêm.

Chuyện vẫn kể dưới chiều Trường Sơn

Giữa bảng lảng mây núi xanh ngăn ngắt, người từ xa đến một ngôi làng Cơ Tu, mái nhà đầu tiên đập vào mắt lữ khách chính là gươl. Gươl là ngõ chạm đầu tiên khi khách đến làng. Kiến trúc gươl càng sắc sảo, càng thể hiện được uy lực và uy thế của người làng. Đi nhiều bản làng Cơ Tu, vào nhiều gươl và thấy được sự tự hào mãnh liệt của đồng bào. Những người làng đều hồ hởi khoe về gươl của làng mình với nỗi hân hoan tột bực và niềm kiêu hãnh sáng rực chứa đựng chiều sâu tâm linh kỳ bí.

Trong gươl, nhìn những vết đục đẽo thô mộc sẽ cảm nhận rõ một buôn làng thu nhỏ đang cựa mình rùng rùng thức giấc. Hơi thở cộng đồng, nếp sống ngàn đời hiển hiện rõ nét qua từng hình ảnh điêu khắc, chạm trổ. Ở đó, có thể thấy tâm huyết nghìn đời trao truyền, thấy được tài nghệ thâm hậu của những nghệ nhân dân gian. Nơi ấy có sự tài hoa không chỉ dành riêng cho nam giới với búa, đục hay rựa sắt, mà còn của nữ giới với những chiếc chiếu, chiếc gối ngủ dệt hoa văn độc đáo, góp phần hoàn thiện bức tranh văn hóa rực rỡ dưới mái lá của điệp trùng rừng.

Trong trí nhớ mất còn của những người già, dưới mái nhà chung ấy già làng đứng như cột Zirâng mỏỏng kiên trung, nắm giữ luật tục và giữ lửa. Ở đó, chuyện giữ rừng, bảo vệ nguồn nước, tổ chức cưới hỏi, lễ hội hay giải quyết bất đồng đều được đưa ra bàn bạc. Nhiều năm trời, gươl còn là nơi để những gia đình ở khu vực có nguy cơ bị lũ quét, nguy cơ sạt lở núi cao đến ở tạm trong mùa mưa lũ. Nhiều nhà gươl được xem là những bảo tàng mỹ thuật của người Cơ Tu với những bộ sưu tập nghệ thuật vô giá, trở thành một “bảo tàng” giới thiệu với khách tham quan, các nhà dân tộc học, nghiên cứu lịch sử và điêu khắc những giá trị văn hóa đặc sắc của đồng bào Cơ Tu.

Khi du lịch cộng đồng phát triển, gươl trở thành điểm tham quan, trải nghiệm, tìm hiểu văn hóa Cơ Tu như dệt thổ cẩm, đan lát, chế tác và trình diễn nhạc cụ, trình diễn nghệ thuật đánh trống, đánh chiêng, múa tâng tung da dá và làm nơi lưu trú cho du khách. Những hoạt động này đã góp phần quảng bá các giá trị văn hóa Cơ Tu và tạo nguồn thu nhập cho người dân địa phương. Trước làn sóng đổi thay mạnh mẽ mà chậm rãi, rộn rã mà thấm sâu, giữ được một mái gươl đậm chất truyền thống chưa bao giờ dễ dàng. Những chính sách về bảo tồn văn hóa, phát huy giá trị di sản truyền thống của Đảng và Nhà nước đã níu lại cho cộng đồng từng nếp gươl đang long đong còn mất. Văn hóa như suối nguồn chảy mãi qua bao đời.

Ông Arất B’lúi, Chủ tịch UBND xã Tây Giang (Đà Nẵng) cho biết: Nhờ những thế hệ nghệ nhân tâm huyết, gươl bây giờ vẫn sừng sững không chỉ làm rạng rỡ diện mạo cho nhiều ngôi làng văn hóa tiêu biểu, mà còn gìn giữ trọn vẹn “phần hồn” của người Cơ Tu giữa nhịp sống đương đại. Dưới mái nhà chung ấy, tiếng chiêng, điệu múa, luật tục và những câu chuyện nguồn cội lại tiếp tục được truyền lại cho lớp trẻ.