Người thầy làng Hoành Sơn

Đã gần 1,5 thế kỉ trôi qua, Thám hoa Nguyễn Đức Đạt không còn dạy học ở núi Đồn, xã Khánh Sơn, huyện Nam Đàn, tỉnh Nghệ An, nhưng nơi đây, bên bờ sông Lam vẫn còn những chứng tích in dấu thời gian gửi gắm bao điều muốn nói với hậu thế về tư tưởng của một nhà giáo dục nổi tiếng thời Nguyễn…

Bãi đá khắc chữ Hán

Lần theo tài liệu, chúng tôi quyết định lên núi Đồn ở xã Khánh Sơn - nơi Thám hoa Nguyễn Đức Đạt (1825-1887) từng dạy học lúc sinh thời, để tìm bãi đá khắc chữ Hán. Từ xưa, quanh núi Đồn, người dân địa phương đã xây dựng nhiều đền, chùa, miếu mạo linh thiêng, như đền Cả, đền Đức Vi, chùa Xuân Long… Nửa cuối thế kỉ XIX, thám hoa Nguyễn Đức Đạt chọn nơi đây mở trường dạy học. Trong kháng chiến chống Mỹ, bến đò Vực Đồn là điểm giao thông quan trọng đưa đón hàng vạn bộ đội, thương binh trên đường hành quân chiến đấu, trên núi Đồn là trận địa phòng không đánh Mỹ của dân quân du kích địa phương.

Nghệ nhân ưu tú Hà Quang Đức - môt người dân địa phương cho biết: “Ngày trước, người dân trong vùng cũng nói đến chuyện bãi đá khắc chữ Hán, nhưng ít người biết tường tận, nhất là không có ai bỏ công leo lên núi để “mục sở thị”. Lâu dần, mọi chuyện rơi vào quên lãng, núi xưa cây cối đã mọc um tùm. Thỉnh thoảng mới có một số người hiếu kì ở xa về đây tìm hiểu”. Có mặt trên đỉnh núi, chúng tôi cố gắng xem xét hết mọi nơi, khi mọi người đã thấm mệt thì phát hiện tảng đá khắc chữ Hán đầu tiên, tiếp đó là tìm ra nhiều tảng đá có chữ Hán khác.

Người thầy  làng Hoành Sơn
Nhà thờ Thám hoa Nguyễn Đức Đạt ở làng Hoành Sơn, xã Khánh Sơn.

Bãi đá khắc chữ Hán nằm hoàn toàn trên sườn núi phía Bắc, bị bao phủ bởi ngút ngàn cây cối. Chữ Hán được khắc vào mặt bên các phiến đá. Kích cỡ của chữ không thống nhất, chiều sâu khoảng 1cm, độ cao của chữ từ 10 - 40 cm. Chúng tôi vẫn có thể đọc được một số chữ còn sắc nét, như “tự”, “am”, “tiểu lập”… Tuy không còn đầy đủ về số lượng như được miêu tả trong bài “Đề vịnh Tam Bình sơn tiểu tự” của cụ Nguyễn Đức Đạt và bị rêu phong cỏ cây bao phủ, nhưng đây là những chứng tích sinh động, quý giá về quá trình dạy học lúc sinh thời của cụ Thám tại trường Đông Sơn.

Ngược dòng quá khứ

Theo gia phả của họ Nguyễn Đức làng Hoành Sơn, xã Khánh Sơn, cụ Nguyễn Đức Đạt xuất thân trong gia đình khoa bảng. Cha là Nguyễn Đức Hiển làm quan Tri huyện. Lúc nhỏ cụ nổi tiếng thông minh, chăm học. Năm 30 tuổi, cụ đỗ thám hoa triều Tự Đức; từng được bổ làm Thị giảng Hàn lâm viện, Đốc học Nghệ An, Án sát Thanh Hóa, Tuần phủ Hưng Yên… Trên con đường quan lộ, cụ đã nhiều lần cáo quan về quê dạy học và từng hưởng ứng phong trào Cần Vương chống Pháp. Trong quãng đời dạy học của cụ có hai thời kì tiêu biểu: Ở trường Thông Lãng (1866-1869) và ở trường Đông Sơn (1877-1883).

4.	Lăng mộ cụ Thám hoa Nguyễn Đức Đạt trên núi Vàng, xã Khánh Sơn
Lăng mộ cụ Thám hoa Nguyễn Đức Đạt trên núi Vàng, xã Khánh Sơn

Với quan niệm linh động về sự học và để khắc phục điều kiện dạy học ở chùa làng có nhiều hạn chế, cụ và học trò đã tạo ra một khu vực học tập, nghỉ ngơi đặc biệt trên núi Đồn gọi là “Bình văn xứ”. Hàng chục tảng đá ở đây, từng làm bàn, ghế, giường ngủ… đã được khắc chữ Hán. Việc này được cụ mô tả cụ thể qua bài “Đề vịnh Tam Bình sơn tiểu tự”: “Ta ngụ ở núi Tam Bình thôn Đông Sơn… xưa gọi là núi đá Đại Lạn… Trên bình phong cao nhất dựng bia, khắc chữ “Tam Bình sơn ???” (núi Tam Bình), mặt trước bia khắc hai chữ “ngẫu nhiên ??” (tình cờ)… Giường bậc đá phía Đông khắc ba chữ “Hạ bút xứ ???” (chỗ hạ bút)… Chếch xuống mé dưới phía Tây, qua một tảng đá, khắc hai chữ “Tiểu lập ??” (đứng tạm)… Trong “Lâm hạ tòng du kí” (ghi chuyện dạo chơi trong rừng) cũng nói rõ chuyện cụ thám cho khắc chữ ở núi Đồn và chính cụ đã cho thay đổi kiểu chữ 3 lần khi thực hiện.

Là bậc thầy uyên bác và giàu tâm huyết, trong quãng đời dạy học của mình, cụ Nguyễn Đức Đạt đã đào tạo được nhiều học trò xuất sắc như Đinh Văn Chất (Tiến sĩ, năm 1871), Nguyễn Đức Quý (Hoàng giáp, năm 1884), Đặng Văn Thuỵ (Hoàng giáp, năm 1904)… Cụ đã để lại cho đời nhiều tác phẩm có giá trị viết về giáo dục, văn chương, lịch sử… như “Nam Sơn tùng thoại”, “Nam Sơn song khoá”, “Hồ dạng thi”, “Vịnh sử thi”, “Việt sử thặng bình”, “Cần kiệm vựng biên”, “Khảo cổ ức thuyết”… trong đó một số tác phẩm được in khắc, lưu truyền ngay khi cụ còn sống.

Núi Đồn bên dòng sông Lam
Núi Đồn bên dòng sông Lam

Trăn trở của hậu thế

Đã 135 năm kể từ ngày cụ Thám Nhất về với tổ tiên, khu vực núi Đồn vẫn còn đó bến nước thuở xưa với những cây lộc vừng, cây trôi cổ thụ, nhưng bãi đá khắc chữ Hán nơi ghi dấu chuyện cụ thám hoa Nguyễn Đức Đạt từng đến đây dạy học, bình văn thì đã rơi vào quên lãng. Sự lạnh lùng của thời gian và sự vô tình của người đời đã khiến một nơi từng được xem là “mô hình trường học khá đặc biệt trong lịch sử giáo dục Việt Nam” không mấy ai biết đến, kể cả người dân địa phương thường xuyên qua lại khu vực này, vẫn nghi ngờ “không biết có hay không”.

Năm 2008, nhà thờ Thám hoa Nguyễn Đức Đạt ở xóm 5, xã Khánh Sơn và phần mộ của cụ ở núi Vàng đã được công nhận là Di tích Lịch sử Văn hóa cấp tỉnh, nhưng bãi đá khắc chữ Hán “có một không hai” trên núi Đồn liên quan đến quãng đời dạy học của cụ thì không được đề cập đến.

Cụ Nguyễn Đức Tùng (81 tuổi) trú ở TP Vinh, hậu duệ đời thứ 5 của Thám hoa Nguyễn Đức Đạt chia sẻ: “Trong quá trình cải tạo, khai phá núi Đồn, nhằm mục đích sản xuất, người ta đã không chú ý đến việc bảo vệ, gìn giữ di tích lịch sử văn hóa, trong đó có bãi đá khắc chữ Hán của cụ Thám. Tôi được biết, khi mở đường ở núi Đồn, tấm bia “Bình văn xứ” bị vứt chỏng chơ, anh em họ tộc chúng tôi vội đưa về dựng tại nhà thờ. Tôi thật sự buồn và tiếc về một địa chỉ văn hóa gắn liền với cuộc đời cụ Thám bị lãng quên ngay chính trên mảnh đất quê hương”.

Huy Thư

Tin liên quan

Cùng chuyên mục

Sôi động Ngày Quốc tế NCT và “Tháng hành động vì NCT Việt Nam”

Sôi động Ngày Quốc tế NCT và “Tháng hành động vì NCT Việt Nam”

Mặc dù là ngày nghỉ cuối tuần, cơn mưa rào buổi sớm không ngăn được những đoàn xe nối đuôi nhau tiến vào trụ sở UBND quận Hà Đông, TP Hà Nội. Khoảng 7 giờ, khu vực hội trường đã đông nghịt người, vừa diễn viên vừa cổ động viên nhanh chóng lấp kín các ghế trống. Các diễn viên khẩn trương hoàn tất việc trang điểm, thay trang phục và í ới gọi nhau tranh thủ chụp những kiểu ảnh trước giờ khai mạc.
Lịch phát sóng phim "The Law cafe - Tiệm cafe Luật" của Lee Seung Gi

Lịch phát sóng phim "The Law cafe - Tiệm cafe Luật" của Lee Seung Gi

"Tiệm cafe Luật" (tên tiếng Anh: The Law cafe, tên tiếng Hàn: 법대로 사랑하라) là bộ phim truyền hình Hàn Quốc thuộc thể loại hài hước, tình cảm.
Phủ Vĩnh Tường - mạch nguồn văn hóa qua nghìn năm lịch sử

Phủ Vĩnh Tường - mạch nguồn văn hóa qua nghìn năm lịch sử

Năm 1822, trong công cuộc cải cách hành chính của triều Nguyễn, vua Minh Mệnh đã cho đổi tên từ phủ Tam Đa thành phủ Vĩnh Tường. Trải qua hai thế kỉ (1822 - 2022) với danh xưng “Đất phủ Vĩnh Tường” và bề dày lịch sử hơn 4.000 năm, Vĩnh Tường ngày càng khẳng định vị thế của một huyện giàu truyền thống văn hóa, văn hiến và đấu tranh cách mạng, đóng góp quan trọng vào quá trình xây dựng và phát triển của tỉnh Vĩnh Phúc…
Khai mạc Giải cờ tướng trung cao tuổi toàn quốc lần thứ VIII năm 2022

Khai mạc Giải cờ tướng trung cao tuổi toàn quốc lần thứ VIII năm 2022

Sáng 22/9/2022, tại Khu du lịch sinh thái Him Lam, TP Điện Biên Phủ, tỉnh Điện Biên khai mạc trọng thể Giải cờ tướng Trung cao tuổi toàn quốc lần thứ VIII năm 2022.

Tin khác

Sôi động phong trào bóng chuyền hơi người cao tuổi

Sôi động phong trào bóng chuyền hơi người cao tuổi
Hướng tới kỉ niệm Ngày Quốc tế Người cao tuổi (1/10) và “Tháng hành động vì Người cao tuổi Việt Nam” năm 2022, Hội NCT các cấp TP Hải Phòng đã sôi nổi tổ chức nhiều hoạt động văn hóa, thể thao, tạo sân chơi bổ ích, hấp dẫn cho NCT. Đây là đợt sinh hoạt chính trị, truyền thông lớn, góp phần nâng cao nhận thức của cấp ủy, chính quyền và toàn xã hội về nhiệm vụ bảo vệ, chăm sóc, phát huy vai trò NCT.

Đội tuyển Nga bị cấm tham dự EURO 2024

Đội tuyển Nga bị cấm tham dự EURO 2024
Sau cuộc họp của UEFA tại Hvar, Croatia ngày 20/9 để thông qua quy trình vòng loại Euro 2024, Liên đoàn Bóng đá châu Âu đã đưa ra thông báo cấm tham dự giải đấu đối với đội tuyển Nga.

Bảo tồn, phát huy giá trị văn hóa bản địa

Bảo tồn, phát huy giá trị văn hóa bản địa
Trải qua hàng trăm năm, trong quá trình giao lưu hội nhập, nét đẹp văn hóa, phong tục thuần hậu của quê hương Quỳ Hợp ít nhiều bị mờ đi bởi tác động của văn hóa ngoại lai.

Tình đồng đội - Bức tượng đài kim cương trong tập thơ “Ký ức Trường Sơn”

Tình đồng đội - Bức tượng đài kim cương trong tập thơ “Ký ức Trường Sơn”
“Ký ức Trường Sơn” là tập thơ do nhà giáo, nhà thơ Bạch Liên, hội viên Hội VHNT tỉnh Bắc Ninh sưu tầm và tuyển chọn từ những bài thơ của nhiều tác giả chiến sĩ được Nhà xuất bản Văn học ấn hành tháng 9/2019 nhân kỉ niệm 45 năm (30/4) giải phóng miền Nam, thống nhất đất nước và 75 năm ngày thành lập Quân đội Nhân dân Việt Nam 22/12.

Nét đẹp trang phục người Chăm Nam Bộ

Nét đẹp trang phục người Chăm Nam Bộ
Trang phục của người Chăm Islam ở tỉnh An Giang thể hiện nét đẹp độc đáo, vừa duy trì những yếu tố truyền thống dân tộc, vừa đón nhận yếu tố mới từ điều kiện tự nhiên, xã hội của vùng đất Nam Bộ...

Lịch phát sóng phim "Tội ác vô hình" - Blind

Lịch phát sóng phim "Tội ác vô hình" -  Blind
"Tội ác vô hình" (tên tiếng Anh: Blind, tên tiếng Hàn: 블라인드) là một bộ phim truyền hình của Hàn Quốc thuộc thể loại tâm lý, tình cảm, hành động.
Xem thêm
Sôi động Ngày Quốc tế NCT và “Tháng hành động vì NCT Việt Nam”

Sôi động Ngày Quốc tế NCT và “Tháng hành động vì NCT Việt Nam”

Mặc dù là ngày nghỉ cuối tuần, cơn mưa rào buổi sớm không ngăn được những đoàn xe nối đuôi nhau tiến vào khu vực hội trường UBND quận Hà Đông, TP Hà Nội.
Sôi động phong trào bóng chuyền hơi người cao tuổi

Sôi động phong trào bóng chuyền hơi người cao tuổi

Hội NCT các cấp TP Hải Phòng đã sôi nổi tổ chức nhiều hoạt động văn hóa, thể thao, tạo sân chơi bổ ích, hấp dẫn NCT
Hội đồng họ Ngô TP. Hồ Chí Minh: Phát huy tinh thần thương thân tương ái, lá lành đùm lá rách

Hội đồng họ Ngô TP. Hồ Chí Minh: Phát huy tinh thần thương thân tương ái, lá lành đùm lá rách

Vừa qua, tại Trung tâm hội nghị tiệc cưới Hoàng Long, số 2 Lê Duẩn, quận 1, TP. Hồ Chí Minh, khai mạc Đại hội đại biểu họ Ngô TP. Hồ Chí Minh lần thứ 2, nhiệm kỳ 2022-2027. Tới dự có đại diện họ Ngô Việt Nam, đại diện họ Ngô ở một số tỉnh, thành phố, đại diện các dòng họ Phùng, Hồ, Phạm.... và gần 300 đại biểu họ Ngô đang sinh sống, học tập và làm việc tại TP. Hồ Chí Minh.
Top 25 “Hoa khôi sông Vàm 2022” có nhiều hoạt động quảng bá du lịch

Top 25 “Hoa khôi sông Vàm 2022” có nhiều hoạt động quảng bá du lịch

Top 25 thí sinh “Hoa khôi sông Vàm 2022” tham gia các hoạt động nhằm quảng bá du lịch tỉnh Long An.
Lệ Quyên và Hoàng Phương gửi tới khán giả đêm nhạc “Tình lỡ” vẹn tròn xúc cảm

Lệ Quyên và Hoàng Phương gửi tới khán giả đêm nhạc “Tình lỡ” vẹn tròn xúc cảm

Ngày 26/8 vừa qua, khán giả yêu nhạc miền Bắc đã được thưởng thức những bản tình ca sâu lắng được thể hiện bởi giọng ca Lệ Quyên và Hoàng Phương trong đêm nhạc Soul of the Forest chủ đề “Tình lỡ” diễn ra tại Flamingo Đại Lải.
Những địa điểm du lịch lý tưởng dịp nghỉ lễ Quốc khánh 2/9

Những địa điểm du lịch lý tưởng dịp nghỉ lễ Quốc khánh 2/9

Kỳ nghỉ lễ Quốc khánh 2/9 năm nay kéo dài 4 ngày là cơ hội lý tưởng cho những chuyến đi du lịch xa cùng gia đình và bạn bè. Có rất nhiều địa điểm lý tưởng cho bạn tha hồ lựa chọn.
Xem trực tiếp Italia vs Anh, 01h45 ngày 24/9, UEFA Nations League trên kênh nào?

Xem trực tiếp Italia vs Anh, 01h45 ngày 24/9, UEFA Nations League trên kênh nào?

Ngày mới Online cập nhật kênh xem trực tiếp Italia vs Anh, UEFA Nations League diễn ra lúc 01h45 ngày 24/9 phục vụ quý độc giả quan tâm.
Xem trực tiếp Việt Nam vs Singapore, 19h00 ngày 21/9, cúp Hưng Thịnh trên kênh nào?

Xem trực tiếp Việt Nam vs Singapore, 19h00 ngày 21/9, cúp Hưng Thịnh trên kênh nào?

Ngày mới Online cập nhật kênh xem trực tiếp Việt Nam vs Singapore, tại cúp Hưng Thịnh 2022 diễn ra lúc 19h00 ngày 21/9 phục vụ quý độc giả quan tâm.
Đội tuyển Nga bị cấm tham dự EURO 2024

Đội tuyển Nga bị cấm tham dự EURO 2024

Sau cuộc họp của UEFA tại Hvar, Croatia ngày 20/9 để thông qua quy trình vòng loại Euro 2024, Liên đoàn Bóng đá châu Âu đã đưa ra thông báo cấm tham dự giải đấu đối với đội tuyển Nga.
Đồng đội

Đồng đội

Quyết vừa tới nhà, vứt “phịch” chiếc ba lô lộn ngược một cái nơi hè, vừa thở vừa nói với chị dâu:
Hoa hồng Vu lan...

Hoa hồng Vu lan...

Chị mới dọn về xóm, xây cái nhà nhỏ, định cư luôn. Con trai chị với con tôi chung lớp 5, ngày nào cũng qua nhà chơi. Thằng nhỏ lễ phép, chỉ phải cái hơi… sa đà: Sa vô chơi là quên luôn trời đất; bữa cơm nào mẹ cũng phải vác roi đi kiếm! Vài lần trò chuyện xã giao mới biết: Té ra chị Hân cũng mẹ đơn thân.
Gánh nặng nợ nước, xem nhẹ thù nhà

Gánh nặng nợ nước, xem nhẹ thù nhà

Dựa trên câu chuyện lịch sử có thật: Hưng đạo Đại vương Trần Quốc Tuấn gác lại thù nhà, chuyên tâm phò tá triều đình nhà Trần ba lần đánh tan quân Nguyên Mông, bảo vệ đất nước...
Xem trực tiếp phim Rồi 30 năm sau tập 5, THVL1, 20h00 ngày 23/9/2022 trên kênh nào?

Xem trực tiếp phim Rồi 30 năm sau tập 5, THVL1, 20h00 ngày 23/9/2022 trên kênh nào?

Xem trực tiếp phim Rồi 30 năm sau tập 5 được phát sóng trên kênh truyền hình Vĩnh Long 1 (THVL1) lúc 20h00 ngày 23/9 với những tình tiết hấp dẫn.
Lịch phát sóng phim "The Law cafe - Tiệm cafe Luật" của Lee Seung Gi

Lịch phát sóng phim "The Law cafe - Tiệm cafe Luật" của Lee Seung Gi

"Tiệm cafe Luật" (tên tiếng Anh: The Law cafe, tên tiếng Hàn: 법대로 사랑하라) là bộ phim truyền hình Hàn Quốc thuộc thể loại hài hước, tình cảm.
Xem trực tiếp phim Rồi 30 năm sau tập 3, THVL1, 20h00 ngày 21/9/2022 trên kênh nào?

Xem trực tiếp phim Rồi 30 năm sau tập 3, THVL1, 20h00 ngày 21/9/2022 trên kênh nào?

Xem trực tiếp phim Rồi 30 năm sau tập 3 được phát sóng trên kênh truyền hình Vĩnh Long 1 (THVL1) lúc 20h00 ngày 21/9 với những tình tiết hấp dẫn.
Phiên bản di động