Người cao tuổi - “di sản sống” giữa dòng chảy thời gian

- Thưa ông, ông đánh giá như thế nào về vị trí, vai trò của NCT trong xã hội hiện nay?

Nhà văn Nguyễn Quang Thiều: Từ năm 18 tuổi, tôi đã từng dịch một câu ngạn ngữ của Pháp: “Người 71 tuổi là thầy của người 70 tuổi”. Khi ấy tôi chưa hiểu hết ý nghĩa của nó. Chỉ đến khi lớn tuổi hơn, tôi mới nhận ra rằng, mỗi năm sống thêm là một lớp trải nghiệm mới, một tầng sâu mới của đời sống mà người đi trước đã đi qua.

Trong mỗi NCT đều chứa đựng một quãng đời dài của lao động, học tập, sáng tạo và cống hiến. Ở đó không chỉ có kinh nghiệm sống, mà còn là tri thức được tích lũy qua sách vở, nghiên cứu, suy ngẫm và cả những thăng trầm, biến động của lịch sử, của số phận con người. NCT hôm nay có thể không còn trực tiếp lao động như trước, nhưng họ vẫn là trụ cột tinh thần của gia đình, là điểm tựa định hướng cho con cháu về văn hóa, đạo lí, lẽ sống.

Nhà văn Nguyễn Quang Thiều.

Tôi tin rằng, nếu không có sự dạy dỗ, dẫn dắt và nêu gương của ông bà, cha mẹ, tôi không thể trở thành con người như hôm nay. Họ không dạy bằng lí thuyết khô cứng, mà bằng cách sống, cách lao động, cách ứng xử mỗi ngày. Ở bất kì xã hội nào, NCT luôn là một tài sản vô cùng lớn. Có thể họ không còn chạy nhanh trên “đường đua” của cuộc sống, nhưng chính họ là người định hướng, gợi mở và đặt trách nhiệm cho các thế hệ sau tiếp tục tiến lên.

- Ông từng ví NCT như một “di sản”. Cách nhìn này mang ý nghĩa như thế nào, thưa ông?

Nhà văn Nguyễn Quang Thiều: Chúng ta thường nhắc đến di sản như những công trình, di tích văn hóa. Nhưng tại sao chúng ta không coi con người - đặc biệt là NCT - như một dạng di sản? Đó là “di sản sống”. Những con người đang hiện diện quanh ta, đang trò chuyện, chia sẻ, dạy dỗ và giúp chúng ta hiểu thế nào là cuộc đời, là lịch sử, là văn hóa.

Trong mỗi NCT, trí tuệ, hiểu biết, trải nghiệm sống, lẽ sống và sự cống hiến cho gia đình, cộng đồng, đất nước đã tích tụ qua thời gian, tạo thành một giá trị vô giá. Một người 18 tuổi khó có thể hiểu đời sống sâu sắc như người 70, 80 tuổi, bởi thời gian sống, lao động, sáng tạo và đấu tranh cho cộng đồng đã kết tinh trong họ thành một “di sản bên trong”.

Tôi từng viết rằng, chúng ta hay đi tìm những ngôi chùa, ngôi đền linh thiêng ngoài phố, ngoài làng, nhưng lại bỏ quên một “đền thiêng” trong chính đời sống con người. Ở NCT có một cái “già” rất thiêng liêng, rất đáng trân trọng - đó là những gì họ đã trải nghiệm, đã dâng hiến cho cuộc sống. Chỉ NCT mới có được kho báu ấy.

- Theo ông, để phát huy hiệu quả “di sản sống” này, Đảng, Nhà nước cần có những chính sách như thế nào?

Nhà văn Nguyễn Quang Thiều: Điều quan trọng trước hết là phải tôn trọng và thấu hiểu NCT, coi họ là “di sản sống” chứ không đơn thuần là “người già”. Khi đã nhận thức đúng như vậy, chúng ta mới biết trân trọng, tôn vinh và khai thác những giá trị mà họ mang theo.

Từ chính quyền đến các tổ chức xã hội, trong đó có Hội NCT, cần xác định rõ rằng NCT là những giá trị đang chuyển động, đang sống cùng chúng ta và đang chia sẻ với chúng ta từng ngày. Ngày trước, chỉ cần nhìn cách ứng xử, lời ăn tiếng nói của những người già Hà Nội, ta đã thấy cả một nền nếp văn hóa lan tỏa rất tự nhiên. Đó là điều không sách vở nào thay thế được.

Nhà văn Nguyễn Quang Thiều thường xuyên trao đổi, làm việc với các nhà văn cao tuổi trong nước và quốc tế.

- Ngoài các chính sách vĩ mô, theo ông còn cần những giải pháp cụ thể nào?

Nhà văn Nguyễn Quang Thiều: Bên cạnh việc chăm sóc sức khỏe, tạo điều kiện sinh hoạt, điều quan trọng là phải tạo diễn đàn để NCT có tiếng nói, được bày tỏ và tiếp tục cống hiến. Tuổi già là quy luật tự nhiên của đời người, nhưng trước khi rời khỏi cuộc sống này, họ cần được tin tưởng, được lắng nghe và được trao cơ hội đóng góp theo cách phù hợp với tuổi của mình.

Khi NCT nhận được sự tin yêu của xã hội, họ sẽ mở lòng, sẽ chia sẻ rất nhiều điều quý giá. Vấn đề là chúng ta phải tìm ra những hình thức, những nền tảng phù hợp để khơi dậy và tiếp nhận những giá trị ấy.

- Hiện nay, khoảng 60% hội viên Hội Nhà văn Việt Nam là NCT. Lực lượng này đã đóng góp như thế nào cho hoạt động chung của Hội và cho xã hội?

Nhà văn Nguyễn Quang Thiều: Các nhà văn cao tuổi vẫn tiếp tục sáng tạo, không phải để khẳng định mình, mà để góp tiếng nói cho đời sống văn học. Họ ủng hộ mạnh mẽ các hoạt động của Hội, và chúng tôi luôn trân trọng, tìm cách tôn vinh họ. Hội đã tổ chức các hội nghị nhà văn lão thành, tạo điều kiện để họ đầu tư cho sáng tác, chia sẻ kinh nghiệm, đồng thời giúp các thế hệ sau hiểu và quan tâm hơn đến NCT.

Trong NCT có giáo sư, tướng lĩnh, nhà văn, nhà thơ… Họ sống từng ấy năm trong cuộc đời này, thì trải nghiệm, đúc kết và hiểu biết của họ là một kho tri thức mà thế hệ trẻ rất cần lắng nghe.

- Trước thềm năm mới, ông muốn gửi gắm thông điệp gì tới hội viên Hội Nhà văn Việt Nam và hội viên Hội NCT Việt Nam?

Nhà văn Nguyễn Quang Thiều: NCT là một pho sách quý. Hãy mở họ ra để đọc. NCT hãy hiểu mình là những giá trị lớn, không dễ thay thế. Hãy mở lòng, mở trí tuệ của mình để tiếp tục cống hiến, đóng góp cho xã hội và dìu dắt thế hệ trẻ. Tôi mong NCT tiếp tục mang những giá trị được tích lũy bằng cả cuộc đời mình - bằng kinh nghiệm, trải nghiệm, trí tuệ và trái tim để truyền lại cho các thế hệ sau. Khi NCT bước cùng thế hệ trẻ, chia sẻ và truyền cảm hứng, xã hội sẽ có thêm sự bình ổn và chiều sâu nhân văn.

PV: Trân trọng cảm ơn nhà văn Nguyễn Quang Thiều!