Biểu tượng con trâu trong văn hóa Việt

Cùng với quá trình hình thành và phát triển của lịch sử, biểu tượng đã trở thành một phần quan trọng trong tư duy, giao tiếp của con người nói riêng, nền văn hóa Việt Nam nói chung. Biểu tượng vừa mang những đặc trưng chung của nhân loại và tôn giáo, vừa mang những nét riêng của từng dân tộc và từng nền văn hóa khác nhau.
Nếu tư duy khoa học là tư duy logic thì ngược lại tư duy văn hóa là tư duy hình tượng nên khi nói đến các nền văn hóa khác nhau trên thế giới, người ta nghĩ ngay đến hệ thống các biểu tượng. Nhà nghiên cứu Vũ Dũng cho rằng: “Biểu tượng là hình ảnh các vật thể, cảnh tượng và sự kiện xuất hiện trên cơ sở nhớ lại hay tưởng tượng. Khác với tri giác, biểu tượng có thể mang tính khái quát. Nếu tri giác chỉ liên quan đến hiện tại, thì biểu tượng liên quan đến quá khứ và tương lai”...

Văn hóa Việt Nam là một thế giới đầy ắp các biểu tượng. Hầu hết các biểu tượng văn hóa Việt là những sự vật, sự việc gần gũi thân thương và luôn gắn liền với cuộc sống lao động của cư dân làm nông nghiệp. Nổi bật trong hệ thống biểu tượng của văn hóa Việt là biểu tượng trâu.

Biểu tượng tài sản, phương tiện lao động, người bạn gần gũi hiền lành

Nền nông nghiệp trồng lúa nước của người Việt sử dụng sức kéo của trâu, bò để làm đất phục vụ trồng trọt. Chính vì thế trâu trở thành tài sản lớn nhất và quý giá nhất của người nông dân. “Đêm qua kẻ trộm vào nhà/ Làm thinh chợp mắt để mà mất trâu/ Nằm đây chớ chẳng ngủ đâu/ Thức mà giữ lấy con trâu con bò/ Nằm đây nào đã ngủ cho/ Thức mà giữ lấy con bò con trâu”. Trâu là tài sản lớn và quý giá nên người nông dân luôn có ý thức và nêu cao tinh thần bảo vệ nó dù có phải đánh đổi bằng nhiều thời gian và sức khỏe của mình vì họ xác định: “Làm ruộng không trâu/ làm giàu không thóc”; “Con trâu là đầu cơ nghiệp”.

Nông dân và nhà nước phong kiến Việt Nam đặc biệt coi trọng tài sản và phương tiện sản xuất là trâu. Năm 1123, vua Lý Nhân Tông nhấn mạnh: Trâu là con vật quan trọng cho việc cày cấy. Từ nay cấm không được giết trâu ăn thịt. Ai làm trái thì trị tội theo pháp luật. Luật Hình như (thời Lý), Hình luật (thời Trần) đều quy định cụ thể những hình phạt về tội ăn trộm và giết hại trâu bò. Ai bao che hoặc cố tình làm ngơ khi biết hành động của những kẻ trộm cắp trâu, bò cũng đều bị trừng phạt rất nặng.

Biểu tượng con trâu  trong văn hóa Việt

Với vai trò đặc biệt của mình, con trâu luôn gắn liền với mọi hoạt động trong lao động và đời sống của người Việt.

Trong hội họa, điêu khắc và kiến trúc dân gian trâu luôn xuất hiện với vai trò là biểu tượng tài sản, phương tiện lao động, người bạn có phẩm chất gần gũi hiền lành của người nông dân. Các tác phẩm: Cưỡi trâu thả diều, Thư giãn, Cưỡi trâu thổi sáo (tranh Đông Hồ); các phù điêu hình tượng trâu tại các công trình kiến trúc dân gian: Chùa, đền làng, nhà thờ… thể hiện rất rõ điều này. Người Việt quan niệm: trong cuộc đời mỗi con người có ba sự kiện quan trong là “Tậu trâu, cưới vợ, làm nhà”, tài sản lớn và quý nhất là: “ruộng sâu, trâu nái”. Mái nhà cộng đồng của nhiều dân tộc được tạo hình đầu trâu như: Nhà cộng đồng người Cơ Tu (Nhà Gươl), nhìn từ xa, toàn bộ cấu trúc nhà Gươl mô phỏng hình dáng con trâu; trên mái nhà Rông của người Giẻ Triêng cũng có biểu tượng của hai chiếc sừng trâu.

Biểu tượng của sức mạnh, tinh thần thượng võ

Trâu là loài vật có thân hình lo lớn, vạm vỡ và vững vàng. Khối lượng sơ sinh của mỗi chú nghé con đạt 28 đến 30kg, khi trưởng thành đạt 600 đến 800kg đối với trâu cái, 750 đến 900kg đối với trâu đực. Do đặc điểm về loài nêu trên, cộng với khả năng thích nghi tốt trong điều kiện tự nhiên và hoàn cảnh sống mà trâu nhanh chóng trở thành biểu tượng cho sức khỏe, sức mạnh và tinh thần thượng võ của người Việt: “Trâu năm sáu tuổi còn nhanh/ Bò năm sáu tuổi đã tranh về già/ Đồng chiêm xin chớ nuôi bò/ Mùa Đông tháng giá, bò dò làm sao”.

Để thể hiện sức khỏe, sức mạnh của con người, người Việt thường dùng biện pháp so sánh: “Khỏe như trâu”, “Mạnh như trâu”.

Biểu tượng trâu trong văn hóa Việt được lấy làm biểu tượng của Đại hội Thể thao Đông Nam Á (Sea Games 22) tổ chức tại Việt Nam năm 2003. Ban tổ chức Sea Games 22 giải thích: “Biểu tượng vui của Sea Games 22 được đặt tên là Trâu Vàng. Với bản chất hiền lành, hòa đồng và chăm chỉ, hình ảnh con trâu gần gũi, thân mật với người dân trong nền văn minh lúa nước của Việt Nam và các nước Đông Nam Á. Trâu Vàng (còn gọi là Kim Ngưu) gắn với sự tích hồ Tây của Thủ đô Hà Nội. Trâu Vàng tượng trưng cho ước vọng về mùa màng tốt đẹp, ấm no, hạnh phúc, sức mạnh và tinh thần thượng võ của người Việt. Chiếc khố màu đỏ tượng trưng cho trang phục truyền thống thời dựng nước của Việt Nam”.

Biểu tượng của sự thanh bình, ấm no, hạnh phúc

Trong nền văn hóa Việt, trâu còn là biểu tượng của sự thanh bình, cuộc sống ấm no, hạnh phúc. “Trâu ta ăn cỏ đồng ta/Tuy rằng cỏ cụt nhưng là cỏ thơm”, những con trâu thảnh thơi gặm cỏ trên đồng tạo cảm giác thanh bình, yên ả cho làng quê Việt Nam. Chiều chiều, trâu thong thả về chuồng sau một ngày cày ruộng hoặc ăn cỏ với những em bé trên lưng ngồi thổi sáo hay đọc sách là biểu hiện của cuộc sống thanh bần nơi thôn dã nhưng ấm no, hạnh phúc, an lành.

Hình ảnh chú ghé con thư thái gặm cỏ trên cánh đồng bát ngát trong lành cùng với những lời thủ thỉ của người chủ “Nghé ơi ta bảo nghé này/ Nghé ăn cho béo nghé cày cho sâu/ Ở đời khôn khéo chi đâu/ Chẳng qua cũng chỉ hơn nhau chữ cần” tạo ra không gian làng quê Việt Nam thanh bình với những đồng lúa xanh mướt, bát ngát tận chân trời...

Tuy công việc nhà nông vất vả nhưng thông qua những câu ca dao: “Rủ nhau đi cấy đi cày/ Bây giờ khó nhọc có ngày phong lưu/ Trên đồng cạn, dưới đồng sâu/ Chồng cày vợ cấy, con trâu đi bừa”. Chúng ta thấy: Người nông dân luôn yêu đời, lạc quan tin tưởng vào tương lai. Hình tượng con trâu cần mẫn bên con người trong công việc cày cấy tạo ra niềm vui lan tỏa khắp không gian lao động.

Trâu là một trong những loại động vật được thuần dưỡng và trở thành vật nuôi sớm nhất, gần gũi nhất của người Việt. Ngay từ khi khi ngành chăn nuôi được hình thành, trâu đã trở thành loài gia súc chính, được chăn nuôi nhiều nhất, có vai trò đặc biệt quan trọng trong cả đời sống vật chất và tinh thần của con người. Đối với cư dân nông nghiệp lúa nước, trâu vừa là tài sản lớn, vừa là phương tiện sản xuất quan trọng và hiệu quả nhất. Trên cơ sở đó, trâu nhanh chóng trở thành biểu tượng tiêu biểu và đặc sắc nhất trong nền văn hóa Việt.

Nguyễn Thanh Tuấn

Tin liên quan

Cùng chuyên mục

Hương sắc, một miền thơ…

Hương sắc, một miền thơ…

Đại hội tổng kết nhiệm kì CLB Thơ Hương sắc (thuộc Hội Người cao tuổi) xã Phú Hòa, huyện Lương Tài, tỉnh Bắc Ninh diễn ra trong không khí thân thiện, ấm áp nghĩa tình. Ngày nghỉ cuối tuần mà có đông đủ quan khách từ CLB thơ của huyện, lãnh đạo cấp ủy, chính quyền, các ngành đoàn thể xã, Chi hội Người cao tuổi các thôn. Đặc biệt, đại diện các CLB một số xã lân cận cũng về chung vui, góp thêm những vần thơ bay bổng để đại hội thực sự trở thành ngày hội của những người yêu thơ nơi đây.
Nhạc sĩ Hoàng Hà và ca khúc “Đất nước trọn niềm vui”

Nhạc sĩ Hoàng Hà và ca khúc “Đất nước trọn niềm vui”

Đọc lại mấy trang nhật kí của những ngày cách đây 46 năm, tôi bồi hồi xúc động, xen lẫn niềm vui khó tả. Dạo đó Ban Biên tập Văn nghệ của Đài Tiếng nói Việt Nam ở 45 phố Bà Triệu, TP Hà Nội, trên tầng 3.
Niềm vui lúc “xế chiều” của ni cô Diệu Huyền

Niềm vui lúc “xế chiều” của ni cô Diệu Huyền

Sau 21 năm trời xa vắng, năm 1975, cô tôi, bà Bùi Thị Xuân (thường gọi là bà Lượng- gọi theo tên chồng) về thăm quê. Nhiều người trong làng nhìn bà với con mắt lạnh nhạt, có người quay mặt đi, vì họ cho bà là kẻ theo địch vào Nam năm 1954. Lòng tự trọng của bà bị xúc phạm, nỗi oan như xé ruột nhưng không ai thanh minh cho cô (!), Với tôi cô không chỉ là họ hàng thân thiết, mà còn là ân nhân; cô từng nuôi tôi ăn học. Trước hoàn cảnh của cô, tôi ái ngại vô cùng...
Điểm hẹn của đam mê…

Điểm hẹn của đam mê…

Cơn mưa tầm tã đầu giờ sáng không ngăn cản nổi những sắc váy dạ hội rực rỡ lung linh khán phòng nhà thi đấu đa năng tỉnh Bắc Ninh. “Hội thi Giao lưu khiêu vũ người trung - cao tuổi tỉnh Bắc Ninh” không chỉ thu hút các cặp vũ công đầu bạc mà còn dành cho các lứa tuổi thấp hơn…
Tăng cường hợp tác văn hóa giữa Việt Nam và Pháp

Tăng cường hợp tác văn hóa giữa Việt Nam và Pháp

Sáng 26/4, Bộ trưởng Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch Nguyễn Văn Hùng đã có buổi tiếp xã giao Đại sứ Pháp - ông Nicolas Warnery. Tham dự còn có Cục trưởng Cục Hợp tác quốc tế Nguyễn Phương Hoà; lãnh đạo Tổng cục Du lịch, Tổng cục Thể dục Thể thao, Văn phòng Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch. Về phía Đại sứ quán Pháp tại Việt Nam còn có ông Etienne Rolland-Piegue, Tham tán Văn hoá và hợp tác Đại sứ quán Pháp.

Tin khác

Tuần văn hóa, du lịch Điện Biên tại Hà Nội năm 2021

Tuần văn hóa, du lịch Điện Biên tại Hà Nội năm 2021
UBND tỉnh Điện Biên vừa có văn bản chỉ đạo về chủ trương tổ chức Tuần Văn hóa, Du lịch Điện Biên tại Hà Nội trong năm 2021.

Tháo gỡ khó khăn chuẩn bị cho đăng cai tổ chức SEA Games 31

Tháo gỡ khó khăn chuẩn bị cho đăng cai tổ chức SEA Games 31
Sáng 23/4 tại trụ sở Bộ VHTTDL, Đoàn giám sát của Uỷ ban Văn hoá, Giáo dục, Thanh niên, Thiếu niên và Nhi đồng (VH,GD,TN,TN&NĐ) của Quốc hội đã có buổi làm việc với Bộ VHTTDL về việc giám sát công tác chuẩn bị tổ chức SEA Games 31 và ASEAN Para Games 11.

Chùa Liên Trì phát huy những giá trị văn hóa Phật giáo Việt Nam

Chùa Liên Trì phát huy những giá trị văn hóa Phật giáo Việt Nam
Thời đại toàn cầu hóa đã thâu ngắn khoảng cách địa dư giữa các châu lục. Tuy nhiên, điều vi diệu trong tín ngưỡng của đạo Phật là hòa nhập nhưng không hòa tan. Đặc trưng riêng của Phật giáo ở nước ta là sự kết hợp hài hòa giữa văn hóa Phật giáo với văn hóa bản địa, tạo nên sắc thái đặc thù của đạo Phật tại Việt Nam, tiêu biểu là từ thiện và giáo dục. Bạn sẽ cảm nhận tinh thần ấy nếu một lần viếng chùa Liên Trì tại thành phố biển Vũng Tàu.

Ngày văn hóa các dân tộc Việt Nam Nơi gặp gỡ và hội tụ của 54 dân tộc anh em

Ngày văn hóa các dân tộc Việt Nam Nơi gặp gỡ và hội tụ của 54 dân tộc anh em
Diễn ra từ ngày 16 đến 19/4, các hoạt động chào mừng Ngày Văn hóa các dân tộc Việt Nam năm 2021 (19/4) tại Làng Văn hóa - Du lịch các dân tộc Việt Nam (Đồng Mô, thị xã Sơn Tây, Hà Nội) là dịp để đồng bào các dân tộc giao lưu, giới thiệu các giá trị văn hóa đặc sắc. Đây thật sự là ngôi nhà chung của 54 dân tộc anh em trên đất nước Việt Nam, góp phần tăng cường khối đại đoàn kết toàn dân tộc và lan tỏa các giá trị văn hóa cộng đồng.

Hơn 100 diễn viên tham gia “Tài năng xiếc toàn quốc 2021”

Hơn 100 diễn viên tham gia  “Tài năng xiếc toàn quốc 2021”
Chiều 19/4, Cục Nghệ thuật biểu diễn (Bộ VH-TT&DL), Hội nghệ sĩ sân khấu Việt Nam, Liên đoàn Xiếc Việt Nam đã tổ chức buổi gặp gỡ báo chí cuộc thi “Tài năng Xiếc toàn quốc 2021”.

Tăng mức xử phạt các hành vi vi phạm nếp sống văn minh

Tăng mức xử phạt các hành vi vi phạm nếp sống văn minh
Nghị định 38/2021/NĐ-CP của Chính phủ vừa ban hành quy định xử phạt vi phạm hành chính trong lĩnh vực văn hóa và quảng cáo, trong đó quy định xử phạt những hành vi vi phạm về tổ chức lễ hội là nội dung được các cơ quan quản lí và các địa phương, Ban quản lý di tích, Ban tổ chức lễ hội đặc biệt quan tâm.
Xem thêm
TP. Hồ Chí Minh: Kinh tế cảng biển và đô thị biển du lịch

TP. Hồ Chí Minh: Kinh tế cảng biển và đô thị biển du lịch

Rừng ngập mặn Cần Giờ không chỉ đóng góp vào việc bảo tồn đa dạng cảnh quan, hệ sinh thái mà còn thúc đẩy phát triển kinh tế. Bởi vậy, ...
Bùng nổ và mãn nhãn đêm khai mạc Lễ hội du lịch biển 2021 tại Sầm Sơn, Thanh Hóa

Bùng nổ và mãn nhãn đêm khai mạc Lễ hội du lịch biển 2021 tại Sầm Sơn, Thanh Hóa

Đêm khai mạc Lễ hội du lịch biển 2021 -“Sầm Sơn cất cánh” quy mô, hoành tráng chưa từng có tại Thanh Hóa, do Tập đoàn Sun Group tài trợ ...
Ấn tượng lễ Khai mạc mùa du lịch Sầm Sơn 2021

Ấn tượng lễ Khai mạc mùa du lịch Sầm Sơn 2021

​​​​​​​Tối 24.4, UBND TP.Sầm Sơn (Thanh Hóa) phối hợp với Tập đoàn Sun Group tổ chức khai mạc lễ hội du lịch biển 2021 hoành tráng, với chủ đề "Sầm ...
California Fitness & Yoga đặt mục tiêu xác lập kỉ lục thế giới tại Việt Nam

California Fitness & Yoga đặt mục tiêu xác lập kỉ lục thế giới tại Việt Nam

Vừa qua, thương hiệu thể dục thể hình California Fitness & Yoga, thuộc tập đoàn FLG Việt Nam, hôm nay chính thức công bố mục tiêu thiết lập kỉ lục ...
Từ Thường Châu đến “chảo lửa” Trường Tiểu học Võ Thị Sáu

Từ Thường Châu đến “chảo lửa” Trường Tiểu học Võ Thị Sáu

Chiếc Huy chương Bạc của đoàn quân áo đỏ U23 Việt Nam trên đất Thường Châu (Trung Quốc) năm nào, làm ngất ngây hàng triệu triệu trái tim người hâm ...
Cận cảnh đường chạy cực chất của giải chạy BaDen Mountain Marathon 2021

Cận cảnh đường chạy cực chất của giải chạy BaDen Mountain Marathon 2021

Giải chạy quy mô lớn đầu tiên tại Tây Ninh - BaDen Mountain Marathon 2021 đã thổi một luồng gió mới tràn đầy sức sống lên miền biên viễn, nơi ...
Dòng sông tuổi thơ

Dòng sông tuổi thơ

Trong cuộc đời mỗi con người, ai cũng phải trải qua những buồn vui, sóng gió đẩy đưa... Sông quê hương vẫn nằm đó, lắng nghe tiếng đổi thay của ...
Bà nội

Bà nội

Buổi chiều, bố đi làm về. Vào bàn ăn, vừa mở lồng bàn, bố đã reo: Trời! Bà cho cả nhà ăn những gì mà trông đã thấy ngon thế ...
Cô nàng i ngắn

Cô nàng i ngắn

Chuyến đi cao nguyên đá Đồng Văn của tôi lần ấy hoàn toàn ngẫu hứng. Nó được hình thành khi tôi ghé thăm anh bạn thân đang công tác tại ...
Triệu Lệ Dĩnh - Phùng Thiệu Phong ly hôn

Triệu Lệ Dĩnh - Phùng Thiệu Phong ly hôn

Cặp đôi Triệu Lệ Dĩnh, Phùng Thiệu Phong vừa ly dị sau 3 năm kết hôn. Thông tin cặp sao ly hôn đang gây xôn xao làng giải trí xứ ...
Nhà thơ Hoàng Nhuận Cầm qua đời

Nhà thơ Hoàng Nhuận Cầm qua đời

Nhà thơ Hoàng Nhuận Cầm vừa đột ngột qua đời chiều 20/4, tại Hà Nội, thọ 69 tuổi.
S-Generation là dự án gì mà mà khiến loạt sao cùng góp mặt trong MV còn Quang Đăng tức tốc biên đạo “Vũ điệu hồi sinh”?

S-Generation là dự án gì mà mà khiến loạt sao cùng góp mặt trong MV còn Quang Đăng tức tốc biên đạo “Vũ điệu hồi sinh”?

Trong chương trình “Bữa trưa vui vẻ” phát sóng hồi đầu tháng 4, hai nghệ sĩ khách mời là divo Tùng Dương và biên đạo múa Quang Đăng đã có ...
Phiên bản di động