Biểu tượng con trâu trong văn hóa Việt

Cùng với quá trình hình thành và phát triển của lịch sử, biểu tượng đã trở thành một phần quan trọng trong tư duy, giao tiếp của con người nói riêng, nền văn hóa Việt Nam nói chung. Biểu tượng vừa mang những đặc trưng chung của nhân loại và tôn giáo, vừa mang những nét riêng của từng dân tộc và từng nền văn hóa khác nhau.
Nếu tư duy khoa học là tư duy logic thì ngược lại tư duy văn hóa là tư duy hình tượng nên khi nói đến các nền văn hóa khác nhau trên thế giới, người ta nghĩ ngay đến hệ thống các biểu tượng. Nhà nghiên cứu Vũ Dũng cho rằng: “Biểu tượng là hình ảnh các vật thể, cảnh tượng và sự kiện xuất hiện trên cơ sở nhớ lại hay tưởng tượng. Khác với tri giác, biểu tượng có thể mang tính khái quát. Nếu tri giác chỉ liên quan đến hiện tại, thì biểu tượng liên quan đến quá khứ và tương lai”...

Văn hóa Việt Nam là một thế giới đầy ắp các biểu tượng. Hầu hết các biểu tượng văn hóa Việt là những sự vật, sự việc gần gũi thân thương và luôn gắn liền với cuộc sống lao động của cư dân làm nông nghiệp. Nổi bật trong hệ thống biểu tượng của văn hóa Việt là biểu tượng trâu.

Biểu tượng tài sản, phương tiện lao động, người bạn gần gũi hiền lành

Nền nông nghiệp trồng lúa nước của người Việt sử dụng sức kéo của trâu, bò để làm đất phục vụ trồng trọt. Chính vì thế trâu trở thành tài sản lớn nhất và quý giá nhất của người nông dân. “Đêm qua kẻ trộm vào nhà/ Làm thinh chợp mắt để mà mất trâu/ Nằm đây chớ chẳng ngủ đâu/ Thức mà giữ lấy con trâu con bò/ Nằm đây nào đã ngủ cho/ Thức mà giữ lấy con bò con trâu”. Trâu là tài sản lớn và quý giá nên người nông dân luôn có ý thức và nêu cao tinh thần bảo vệ nó dù có phải đánh đổi bằng nhiều thời gian và sức khỏe của mình vì họ xác định: “Làm ruộng không trâu/ làm giàu không thóc”; “Con trâu là đầu cơ nghiệp”.

Nông dân và nhà nước phong kiến Việt Nam đặc biệt coi trọng tài sản và phương tiện sản xuất là trâu. Năm 1123, vua Lý Nhân Tông nhấn mạnh: Trâu là con vật quan trọng cho việc cày cấy. Từ nay cấm không được giết trâu ăn thịt. Ai làm trái thì trị tội theo pháp luật. Luật Hình như (thời Lý), Hình luật (thời Trần) đều quy định cụ thể những hình phạt về tội ăn trộm và giết hại trâu bò. Ai bao che hoặc cố tình làm ngơ khi biết hành động của những kẻ trộm cắp trâu, bò cũng đều bị trừng phạt rất nặng.

Biểu tượng con trâu  trong văn hóa Việt

Với vai trò đặc biệt của mình, con trâu luôn gắn liền với mọi hoạt động trong lao động và đời sống của người Việt.

Trong hội họa, điêu khắc và kiến trúc dân gian trâu luôn xuất hiện với vai trò là biểu tượng tài sản, phương tiện lao động, người bạn có phẩm chất gần gũi hiền lành của người nông dân. Các tác phẩm: Cưỡi trâu thả diều, Thư giãn, Cưỡi trâu thổi sáo (tranh Đông Hồ); các phù điêu hình tượng trâu tại các công trình kiến trúc dân gian: Chùa, đền làng, nhà thờ… thể hiện rất rõ điều này. Người Việt quan niệm: trong cuộc đời mỗi con người có ba sự kiện quan trong là “Tậu trâu, cưới vợ, làm nhà”, tài sản lớn và quý nhất là: “ruộng sâu, trâu nái”. Mái nhà cộng đồng của nhiều dân tộc được tạo hình đầu trâu như: Nhà cộng đồng người Cơ Tu (Nhà Gươl), nhìn từ xa, toàn bộ cấu trúc nhà Gươl mô phỏng hình dáng con trâu; trên mái nhà Rông của người Giẻ Triêng cũng có biểu tượng của hai chiếc sừng trâu.

Biểu tượng của sức mạnh, tinh thần thượng võ

Trâu là loài vật có thân hình lo lớn, vạm vỡ và vững vàng. Khối lượng sơ sinh của mỗi chú nghé con đạt 28 đến 30kg, khi trưởng thành đạt 600 đến 800kg đối với trâu cái, 750 đến 900kg đối với trâu đực. Do đặc điểm về loài nêu trên, cộng với khả năng thích nghi tốt trong điều kiện tự nhiên và hoàn cảnh sống mà trâu nhanh chóng trở thành biểu tượng cho sức khỏe, sức mạnh và tinh thần thượng võ của người Việt: “Trâu năm sáu tuổi còn nhanh/ Bò năm sáu tuổi đã tranh về già/ Đồng chiêm xin chớ nuôi bò/ Mùa Đông tháng giá, bò dò làm sao”.

Để thể hiện sức khỏe, sức mạnh của con người, người Việt thường dùng biện pháp so sánh: “Khỏe như trâu”, “Mạnh như trâu”.

Biểu tượng trâu trong văn hóa Việt được lấy làm biểu tượng của Đại hội Thể thao Đông Nam Á (Sea Games 22) tổ chức tại Việt Nam năm 2003. Ban tổ chức Sea Games 22 giải thích: “Biểu tượng vui của Sea Games 22 được đặt tên là Trâu Vàng. Với bản chất hiền lành, hòa đồng và chăm chỉ, hình ảnh con trâu gần gũi, thân mật với người dân trong nền văn minh lúa nước của Việt Nam và các nước Đông Nam Á. Trâu Vàng (còn gọi là Kim Ngưu) gắn với sự tích hồ Tây của Thủ đô Hà Nội. Trâu Vàng tượng trưng cho ước vọng về mùa màng tốt đẹp, ấm no, hạnh phúc, sức mạnh và tinh thần thượng võ của người Việt. Chiếc khố màu đỏ tượng trưng cho trang phục truyền thống thời dựng nước của Việt Nam”.

Biểu tượng của sự thanh bình, ấm no, hạnh phúc

Trong nền văn hóa Việt, trâu còn là biểu tượng của sự thanh bình, cuộc sống ấm no, hạnh phúc. “Trâu ta ăn cỏ đồng ta/Tuy rằng cỏ cụt nhưng là cỏ thơm”, những con trâu thảnh thơi gặm cỏ trên đồng tạo cảm giác thanh bình, yên ả cho làng quê Việt Nam. Chiều chiều, trâu thong thả về chuồng sau một ngày cày ruộng hoặc ăn cỏ với những em bé trên lưng ngồi thổi sáo hay đọc sách là biểu hiện của cuộc sống thanh bần nơi thôn dã nhưng ấm no, hạnh phúc, an lành.

Hình ảnh chú ghé con thư thái gặm cỏ trên cánh đồng bát ngát trong lành cùng với những lời thủ thỉ của người chủ “Nghé ơi ta bảo nghé này/ Nghé ăn cho béo nghé cày cho sâu/ Ở đời khôn khéo chi đâu/ Chẳng qua cũng chỉ hơn nhau chữ cần” tạo ra không gian làng quê Việt Nam thanh bình với những đồng lúa xanh mướt, bát ngát tận chân trời...

Tuy công việc nhà nông vất vả nhưng thông qua những câu ca dao: “Rủ nhau đi cấy đi cày/ Bây giờ khó nhọc có ngày phong lưu/ Trên đồng cạn, dưới đồng sâu/ Chồng cày vợ cấy, con trâu đi bừa”. Chúng ta thấy: Người nông dân luôn yêu đời, lạc quan tin tưởng vào tương lai. Hình tượng con trâu cần mẫn bên con người trong công việc cày cấy tạo ra niềm vui lan tỏa khắp không gian lao động.

Trâu là một trong những loại động vật được thuần dưỡng và trở thành vật nuôi sớm nhất, gần gũi nhất của người Việt. Ngay từ khi khi ngành chăn nuôi được hình thành, trâu đã trở thành loài gia súc chính, được chăn nuôi nhiều nhất, có vai trò đặc biệt quan trọng trong cả đời sống vật chất và tinh thần của con người. Đối với cư dân nông nghiệp lúa nước, trâu vừa là tài sản lớn, vừa là phương tiện sản xuất quan trọng và hiệu quả nhất. Trên cơ sở đó, trâu nhanh chóng trở thành biểu tượng tiêu biểu và đặc sắc nhất trong nền văn hóa Việt.

Nguyễn Thanh Tuấn

Tin liên quan

Cùng chuyên mục

Rằm tháng giêng vãn cảnh Phổ Đà Sơn

Rằm tháng giêng vãn cảnh Phổ Đà Sơn

Từ TP Hồ Chí Minh, du khách đi theo đường quốc lộ 1A, qua khỏi khu vực biển Cà Ná khoảng 10km, đến ngã tư Hòa Trinh rẽ phải đi theo con đường mòn chừng 4,5km là đến chùa Phổ Đà Sơn, tọa lạc tại xã Phước Dinh, huyện Thuận Nam, tỉnh Ninh Thuận. Nơi đây “sơn thủy hữu tình”, có nhiều di sản văn hóa, công trình văn hóa tâm linh Phật giáo ấn tượng. Đặc biệt nơi đây có những hang động được đánh giá là không khác gì Phổ Đà Sơn - một trong tứ đại danh sơn nổi tiếng của Trung Quốc.
Săn cá mòi trên sông Yên

Săn cá mòi trên sông Yên

Quê tôi có đập nước lớn nằm trên sông Yên, giữa hai xã Hoà Khương và Hoà Tiến, huyện Hoà Vang, TP Đà Nẵng, dân quê tôi gọi “nôm na” là “Ba ra An Trạch”
Lễ ký kết hợp tác giữa CITENCO và HFIC vì một thành phố xanh, sạch, đẹp

Lễ ký kết hợp tác giữa CITENCO và HFIC vì một thành phố xanh, sạch, đẹp

Vừa qua, Công ty TNHH MTV Môi trường Đô thị TP. Hồ Chí Minh (CITENCO) và Công ty Đầu tư Tài chính Nhà nước TP. Hồ Chí Minh (HFIC) đã ký kết Biên bản ghi nhớ hợp tác. Theo đó, việc ký kết hai bên nhằm thực hiện mục tiêu “Xây dựng và Thúc đẩy triển khai các giải pháp Xanh, hướng đến gia tăng tỷ lệ GDP xanh cho TP. Hồ Chí Minh”.
Nhân ngày tảo mộ, kể chuyện tìm mộ thất lạc

Nhân ngày tảo mộ, kể chuyện tìm mộ thất lạc

TNhân dịp tiết Thanh minh, tôi mới về quê ngoại thắp hương cho cụ ông, cụ bà và ông bà ngoại. Trước mộ người xưa, gia đình chúng tôi cảm ơn ông Hằng (tức bà Nguyễn Thị Thùy), đã giúp chúng tôi tìm được 2 mộ thất lạc hơn 70 năm.
Nhà thơ Nguyễn Quang Thiều: Chúng ta làm mọi việc, tốt hay xấu đều có con mắt dõi theo

Nhà thơ Nguyễn Quang Thiều: Chúng ta làm mọi việc, tốt hay xấu đều có con mắt dõi theo

Sau khi thay nhà thơ Hữu Thỉnh làm Chủ tịch Hội Nhà văn Việt Nam, đầu năm 2021, nhà thơ Nguyễn Quang Thiều gây ấn tượng trong giới văn nghệ sĩ qua triển lãm tranh “Người thổi sáo”, tại Hà Nội.

Tin khác

Bắc Ninh dừng tổ chức, không đón khách đến Hội Lim 2021

Bắc Ninh dừng tổ chức, không đón khách đến Hội Lim 2021
Hội Lim là một lễ hội lớn của tỉnh Bắc Ninh, chính hội được tổ chức vào ngày 13 tháng giêng hàng năm, trên địa bàn huyện Tiên Du tỉnh Bắc Ninh. Hội Lim được coi là nét kết tinh độc đáo của vùng văn hoá Kinh Bắc.

Ôi Sa Pa, thành phố trong sương

Ôi Sa Pa, thành phố trong sương
Mùa Đông chính là mùa từ sáng tới tối thị trấn Sa Pa bồng bềnh trong biển mây, mù sương. Đó cũng là mùa đỉnh Phan Si Păng băng giá, có tuyết rơi… Dưới thung sâu đồi chè Ô Long, những vườn đào xứ lạnh đã bung hoa khoe sắc.

Cúng Thần Tài năm 2021 như thế nào đúng nhất?

Cúng Thần Tài năm 2021 như thế nào đúng nhất?
Theo truyền thuyết, Thần Tài là vị Thần cai quản tiền bạc, tài lộc trên thiên đình, đem lại may mắn cho người dân. Đến ngày 10 tháng Giêng, Ngài bay về trời, vì thế dân gian lấy ngày này là ngày vía Thần Tài.

Câu lạc bộ Hương Lam: Lá cờ đầu hoạt động nhân đạo

Câu lạc bộ Hương Lam: Lá cờ đầu hoạt động nhân đạo
Các hoạt động nhân đạo của Câu lạc bộ Hương Lam, thuộc Hội Từ thiện và Bảo vệ quyền trẻ em thành phố Đà Nẵng, trong giai đoạn 2015-2020, đạt tổng trị giá hơn 22 tỷ đồng, dẫn đầu các câu lạc bộ trên địa bàn thành phố Đà Nẵng.

Người La Hủ ở Mường Tè

Người La Hủ ở Mường Tè
Trong dịp lên dự Hội nghị biểu dương cán bộ Hội NCT tỉnh Lai Châu, tôi có cơ hội ở chung phòng với bà Phùng Mò Be, người dân tộc La Hủ, Chủ tịch Hội NCT xã Bum Tở, huyện Mường Tè. Đêm đó, chúng tôi không ngủ và say sưa trò chuyện về tình hình NCT, hoạt động Hội và cả những phong tục tập quán của đồng bào các dân tộc nơi đây...

Du lịch Lễ hội

Du lịch Lễ hội
Theo thống kê hiện nay cả nước ta có trên 8.000 lễ hội, trong đó lễ hội dân gian chiếm hơn 80%, lễ hội lịch sử chiếm hơn 4%, lễ hội tôn giáo chiếm hơn 6%. Hà Nội, Bắc Ninh, Hà Nam, Hải Dương, Phú Thọ... là địa phương có nhiều lễ hội nhất. Hiện xu thế của lễ hội truyền thống đang được gắn liền với lễ hội và du lịch phát triển kinh tế.
Xem thêm
Sun World Fansipan Legend: Anh đào Nhật Bản nở rộ, đẹp như chốn Phù Tang

Sun World Fansipan Legend: Anh đào Nhật Bản nở rộ, đẹp như chốn Phù Tang

Hơn 200 gốc anh đào Nhật Bản, 100 gốc đào Himalaya cùng 200 gốc đào rừng Hoàng Liên đang bung nở rực rỡ tại khu du lịch Sun World Fansipan ...
Đầu năm: Phật tử và du khách hoan hỉ tìm về Fansipan bái Phật, cầu an

Đầu năm: Phật tử và du khách hoan hỉ tìm về Fansipan bái Phật, cầu an

Những ngày đầu xuân năm mới, trên “Nóc nhà Đông Dương”, đông đảo du khách, Phật tử tìm về, hành hương trong sự thành kính, vượt qua những bậc đá ...
Bạn có hẹn với nắng vàng rực rỡ cùng những trải nghiệm vui quên lối về ở Hòn Thơm

Bạn có hẹn với nắng vàng rực rỡ cùng những trải nghiệm vui quên lối về ở Hòn Thơm

Nắng vàng như mật ngọt, bờ cát trắng mịn màng ôm ấp làn nước xanh mát lạnh, cùng loạt trải nghiệm cực đã khiến Hòn Thơm (phía Nam đảo Phú ...
Xếp sau tuyển Việt Nam, huấn luyện viên UAE lên tiếng: “Không cần lo lắng"

Xếp sau tuyển Việt Nam, huấn luyện viên UAE lên tiếng: “Không cần lo lắng"

Huấn luyện viên Bert van Marwijk thể hiện sự tự tin, bất chấp việc UAE vẫn đang ở tình thế bất lợi tại bảng G vòng loại World Cup 2022, ...
Chính thức ra mắt Đội bóng chuyền nữ Bamboo Airways Vĩnh Phúc, đặt mục tiêu lọt top 8 đội mạnh quốc gia

Chính thức ra mắt Đội bóng chuyền nữ Bamboo Airways Vĩnh Phúc, đặt mục tiêu lọt top 8 đội mạnh quốc gia

Sáng ngày 5/2, tại Vĩnh Phúc, hãng hàng không Bamboo Airways đã phối hợp với Sở Văn hoá, Thể thao và Du lịch tỉnh tổ chức lễ ra mắt đội ...
Đặng Văn Lâm chia tay Muangthong United, gia nhập Cerezo Osaka

Đặng Văn Lâm chia tay Muangthong United, gia nhập Cerezo Osaka

Câu lạc bộ Nhật Bản Cerezo Osaka thông báo thương vụ chiêu mộ thủ thành Đặng Văn Lâm đã chính thức hoàn tất.
Dòng sông tuổi thơ

Dòng sông tuổi thơ

Trong cuộc đời mỗi con người, ai cũng phải trải qua những buồn vui, sóng gió đẩy đưa... Sông quê hương vẫn nằm đó, lắng nghe tiếng đổi thay của ...
Bà nội

Bà nội

Buổi chiều, bố đi làm về. Vào bàn ăn, vừa mở lồng bàn, bố đã reo: Trời! Bà cho cả nhà ăn những gì mà trông đã thấy ngon thế ...
Cô nàng i ngắn

Cô nàng i ngắn

Chuyến đi cao nguyên đá Đồng Văn của tôi lần ấy hoàn toàn ngẫu hứng. Nó được hình thành khi tôi ghé thăm anh bạn thân đang công tác tại ...
Ban nhạc Bức tường: "Đặc điểm nổi bật nhất sau 26 năm là sống trọn"

Ban nhạc Bức tường: "Đặc điểm nổi bật nhất sau 26 năm là sống trọn"

MV“Arise’21 - Ta sẽ hồi sinh”ra mắt vào đúng thời điểm giao thừa Xuân Tân Sửu, như lời kêu gọi đầy tự hào về một năm 2020 khó khăn nhưng ...
Nghệ sĩ ưu tú Xuân Bắc được bổ nhiệm làm Giám đốc Nhà hát Kịch Việt Nam

Nghệ sĩ ưu tú Xuân Bắc được bổ nhiệm làm Giám đốc Nhà hát Kịch Việt Nam

Chiều 14/1, nghệ sĩ Xuân Bắc đã nhận quyết định bổ nhiệm làm Giám đốc Nhà hát Kịch Việt Nam từ Bộ Văn hoá, Thể thao và Du lịch.
Top 10 Hoa khôi Du lịch Việt Nam ‘phủ xanh’ đất trống hồ sinh thái Na Hang - Lâm Bình

Top 10 Hoa khôi Du lịch Việt Nam ‘phủ xanh’ đất trống hồ sinh thái Na Hang - Lâm Bình

5,3 ha khu vực rừng phòng hộ hồ sinh thái Na Hang - Lâm Bình (huyện Lâm Bình, Tuyên Quang) được phủ xanh nhờ sự chung tay của những người ...
Phiên bản di động