Biểu tượng con trâu trong văn hóa Việt

Cùng với quá trình hình thành và phát triển của lịch sử, biểu tượng đã trở thành một phần quan trọng trong tư duy, giao tiếp của con người nói riêng, nền văn hóa Việt Nam nói chung. Biểu tượng vừa mang những đặc trưng chung của nhân loại và tôn giáo, vừa mang những nét riêng của từng dân tộc và từng nền văn hóa khác nhau.
Nếu tư duy khoa học là tư duy logic thì ngược lại tư duy văn hóa là tư duy hình tượng nên khi nói đến các nền văn hóa khác nhau trên thế giới, người ta nghĩ ngay đến hệ thống các biểu tượng. Nhà nghiên cứu Vũ Dũng cho rằng: “Biểu tượng là hình ảnh các vật thể, cảnh tượng và sự kiện xuất hiện trên cơ sở nhớ lại hay tưởng tượng. Khác với tri giác, biểu tượng có thể mang tính khái quát. Nếu tri giác chỉ liên quan đến hiện tại, thì biểu tượng liên quan đến quá khứ và tương lai”...

Văn hóa Việt Nam là một thế giới đầy ắp các biểu tượng. Hầu hết các biểu tượng văn hóa Việt là những sự vật, sự việc gần gũi thân thương và luôn gắn liền với cuộc sống lao động của cư dân làm nông nghiệp. Nổi bật trong hệ thống biểu tượng của văn hóa Việt là biểu tượng trâu.

Biểu tượng tài sản, phương tiện lao động, người bạn gần gũi hiền lành

Nền nông nghiệp trồng lúa nước của người Việt sử dụng sức kéo của trâu, bò để làm đất phục vụ trồng trọt. Chính vì thế trâu trở thành tài sản lớn nhất và quý giá nhất của người nông dân. “Đêm qua kẻ trộm vào nhà/ Làm thinh chợp mắt để mà mất trâu/ Nằm đây chớ chẳng ngủ đâu/ Thức mà giữ lấy con trâu con bò/ Nằm đây nào đã ngủ cho/ Thức mà giữ lấy con bò con trâu”. Trâu là tài sản lớn và quý giá nên người nông dân luôn có ý thức và nêu cao tinh thần bảo vệ nó dù có phải đánh đổi bằng nhiều thời gian và sức khỏe của mình vì họ xác định: “Làm ruộng không trâu/ làm giàu không thóc”; “Con trâu là đầu cơ nghiệp”.

Nông dân và nhà nước phong kiến Việt Nam đặc biệt coi trọng tài sản và phương tiện sản xuất là trâu. Năm 1123, vua Lý Nhân Tông nhấn mạnh: Trâu là con vật quan trọng cho việc cày cấy. Từ nay cấm không được giết trâu ăn thịt. Ai làm trái thì trị tội theo pháp luật. Luật Hình như (thời Lý), Hình luật (thời Trần) đều quy định cụ thể những hình phạt về tội ăn trộm và giết hại trâu bò. Ai bao che hoặc cố tình làm ngơ khi biết hành động của những kẻ trộm cắp trâu, bò cũng đều bị trừng phạt rất nặng.

Biểu tượng con trâu  trong văn hóa Việt

Với vai trò đặc biệt của mình, con trâu luôn gắn liền với mọi hoạt động trong lao động và đời sống của người Việt.

Trong hội họa, điêu khắc và kiến trúc dân gian trâu luôn xuất hiện với vai trò là biểu tượng tài sản, phương tiện lao động, người bạn có phẩm chất gần gũi hiền lành của người nông dân. Các tác phẩm: Cưỡi trâu thả diều, Thư giãn, Cưỡi trâu thổi sáo (tranh Đông Hồ); các phù điêu hình tượng trâu tại các công trình kiến trúc dân gian: Chùa, đền làng, nhà thờ… thể hiện rất rõ điều này. Người Việt quan niệm: trong cuộc đời mỗi con người có ba sự kiện quan trong là “Tậu trâu, cưới vợ, làm nhà”, tài sản lớn và quý nhất là: “ruộng sâu, trâu nái”. Mái nhà cộng đồng của nhiều dân tộc được tạo hình đầu trâu như: Nhà cộng đồng người Cơ Tu (Nhà Gươl), nhìn từ xa, toàn bộ cấu trúc nhà Gươl mô phỏng hình dáng con trâu; trên mái nhà Rông của người Giẻ Triêng cũng có biểu tượng của hai chiếc sừng trâu.

Biểu tượng của sức mạnh, tinh thần thượng võ

Trâu là loài vật có thân hình lo lớn, vạm vỡ và vững vàng. Khối lượng sơ sinh của mỗi chú nghé con đạt 28 đến 30kg, khi trưởng thành đạt 600 đến 800kg đối với trâu cái, 750 đến 900kg đối với trâu đực. Do đặc điểm về loài nêu trên, cộng với khả năng thích nghi tốt trong điều kiện tự nhiên và hoàn cảnh sống mà trâu nhanh chóng trở thành biểu tượng cho sức khỏe, sức mạnh và tinh thần thượng võ của người Việt: “Trâu năm sáu tuổi còn nhanh/ Bò năm sáu tuổi đã tranh về già/ Đồng chiêm xin chớ nuôi bò/ Mùa Đông tháng giá, bò dò làm sao”.

Để thể hiện sức khỏe, sức mạnh của con người, người Việt thường dùng biện pháp so sánh: “Khỏe như trâu”, “Mạnh như trâu”.

Biểu tượng trâu trong văn hóa Việt được lấy làm biểu tượng của Đại hội Thể thao Đông Nam Á (Sea Games 22) tổ chức tại Việt Nam năm 2003. Ban tổ chức Sea Games 22 giải thích: “Biểu tượng vui của Sea Games 22 được đặt tên là Trâu Vàng. Với bản chất hiền lành, hòa đồng và chăm chỉ, hình ảnh con trâu gần gũi, thân mật với người dân trong nền văn minh lúa nước của Việt Nam và các nước Đông Nam Á. Trâu Vàng (còn gọi là Kim Ngưu) gắn với sự tích hồ Tây của Thủ đô Hà Nội. Trâu Vàng tượng trưng cho ước vọng về mùa màng tốt đẹp, ấm no, hạnh phúc, sức mạnh và tinh thần thượng võ của người Việt. Chiếc khố màu đỏ tượng trưng cho trang phục truyền thống thời dựng nước của Việt Nam”.

Biểu tượng của sự thanh bình, ấm no, hạnh phúc

Trong nền văn hóa Việt, trâu còn là biểu tượng của sự thanh bình, cuộc sống ấm no, hạnh phúc. “Trâu ta ăn cỏ đồng ta/Tuy rằng cỏ cụt nhưng là cỏ thơm”, những con trâu thảnh thơi gặm cỏ trên đồng tạo cảm giác thanh bình, yên ả cho làng quê Việt Nam. Chiều chiều, trâu thong thả về chuồng sau một ngày cày ruộng hoặc ăn cỏ với những em bé trên lưng ngồi thổi sáo hay đọc sách là biểu hiện của cuộc sống thanh bần nơi thôn dã nhưng ấm no, hạnh phúc, an lành.

Hình ảnh chú ghé con thư thái gặm cỏ trên cánh đồng bát ngát trong lành cùng với những lời thủ thỉ của người chủ “Nghé ơi ta bảo nghé này/ Nghé ăn cho béo nghé cày cho sâu/ Ở đời khôn khéo chi đâu/ Chẳng qua cũng chỉ hơn nhau chữ cần” tạo ra không gian làng quê Việt Nam thanh bình với những đồng lúa xanh mướt, bát ngát tận chân trời...

Tuy công việc nhà nông vất vả nhưng thông qua những câu ca dao: “Rủ nhau đi cấy đi cày/ Bây giờ khó nhọc có ngày phong lưu/ Trên đồng cạn, dưới đồng sâu/ Chồng cày vợ cấy, con trâu đi bừa”. Chúng ta thấy: Người nông dân luôn yêu đời, lạc quan tin tưởng vào tương lai. Hình tượng con trâu cần mẫn bên con người trong công việc cày cấy tạo ra niềm vui lan tỏa khắp không gian lao động.

Trâu là một trong những loại động vật được thuần dưỡng và trở thành vật nuôi sớm nhất, gần gũi nhất của người Việt. Ngay từ khi khi ngành chăn nuôi được hình thành, trâu đã trở thành loài gia súc chính, được chăn nuôi nhiều nhất, có vai trò đặc biệt quan trọng trong cả đời sống vật chất và tinh thần của con người. Đối với cư dân nông nghiệp lúa nước, trâu vừa là tài sản lớn, vừa là phương tiện sản xuất quan trọng và hiệu quả nhất. Trên cơ sở đó, trâu nhanh chóng trở thành biểu tượng tiêu biểu và đặc sắc nhất trong nền văn hóa Việt.

Nguyễn Thanh Tuấn

Tin liên quan

Cùng chuyên mục

Miệt mài giữ nghề truyền thống

Miệt mài giữ nghề truyền thống

Đến hẹn lại lên, cứ vào mỗi mùa Trung thu, dù trẻ con ngày nay ít còn chơi đèn kéo quân, nhưng gần ngày Rằm tháng 8, nghệ nhân Vũ Văn Sinh vẫn miệt mài làm ra những chiếc đèn truyền thống để giữ nghề…
Về nơi “nước non  ngàn dặm...”

Về nơi “nước non ngàn dặm...”

Du khách đến tham quan nơi “nước non ngàn dặm ra đi” ở khu vực núi Túy Vân thường đi theo hai đường: Từ thành phố Huế theo QL49B xuống biển Thuận An, qua đập Hòa Duân rồi chạy thẳng khoảng 40 km đến thị trấn Vinh Hiền để đến núi; hoặc từ Đà Nẵng qua QL1A đến đoạn phía bắc đèo Phước Tượng, qua cầu Tư Hiền đi thêm khoảng 3 km nữa là tới núi Tuý Vân, có chùa Thánh Duyên với tháp Điều Ngự 3 tầng cổ kính ở xã Vinh Hiền, huyện Phú Lộc, tỉnh Thừa Thiên Huế…
Nặng tình với văn hóa Dao

Nặng tình với văn hóa Dao

Với niềm say mê và gìn giữ vốn văn hóa của tổ tiên, hơn 20 năm qua, ông Triệu Quang Bình, thôn Mùng, xã Dương Hưu, huyện Sơn Động, tỉnh Bắc Giang hằng ngày bỏ công sức, thời gian để khôi phục, gìn giữ bản sắc của đồng bào Dao ở miền sơn cước này...
Gió heo may…

Gió heo may…

Thu Hà Nội dịu dàng đến lạ, dòng người hối hả trên đường vì cuộc sống mưu sinh sau một ngày để trở về nhà
Nhà văn Abdulrazak Gurnah đoạt giải Nobel Văn học năm 2021

Nhà văn Abdulrazak Gurnah đoạt giải Nobel Văn học năm 2021

Giải thưởng Nobel Văn học 2021 vinh danh nhà văn Abdulrazak Gurnah, người Anh gốc Tanzania, ông có nhiều bài viết liên quan đến chủ nghĩa thực dân và các quốc gia châu Phi thời kỳ hậu thuộc địa.

Tin khác

Lễ đầy tháng của người Tày

Lễ đầy tháng của người Tày
Lễ cúng đầy tháng con của người Tày mang ý nghĩa vô cùng quan trọng đối với văn hóa dân tộc Tày. Trong tâm thức người Tày, Lễ này đánh dấu sự tồn tại và quyết định đến số phận của đứa trẻ đó trong gia đình.

Ca sĩ Phi Nhung qua đời vì mắc COVID-19

Ca sĩ Phi Nhung qua đời vì mắc COVID-19
Theo đại diện của ca sĩ Phi Nhung, ca sĩ Phi Nhung đã qua đời ngày 28/9, tại Bệnh viện Chợ Rẫy, TP Hồ Chí Minh, sau hơn 1 tháng điều trị COVID-19.

Bảo tồn di sản văn hóa phi vật thể ca trù ở Thái Bình

Bảo tồn di sản văn hóa phi vật thể ca trù ở Thái Bình
Cùng với hát chèo, ca trù được coi là một loại hình nghệ thuật dân gian đặc sắc, vừa độc đáo lại vừa có sức hút riêng trên mảnh đất quê lúa Thái Bình. Hiện nay, ca trù đang dần bị mai một, cần nhiều giải pháp thiết thực trong việc khôi phục, bảo tồn, gìn giữ và phát huy loại hình nghệ thuật độc đáo này.

Phòng, chống vi phạm pháp luật trong hoạt động VH-TT&DL: Lấy cái đẹp dẹp cái xấu

Phòng, chống vi phạm pháp luật trong hoạt động VH-TT&DL: Lấy cái đẹp dẹp cái xấu
Tăng cường thực thi pháp luật trong các hoạt động văn hóa, thể thao, du lịch, Bộ VH-TT&DL đã có công văn yêu cầu các cơ quan, đơn vị trực thuộc Bộ; các Sở VH-TT&DL, Sở VH-TT, Sở Văn hóa, Thông tin, Thể thao và Du lịch; Sở Du lịch các tỉnh, thành phố trực thuộc Trung ương hưởng ứng Ngày Pháp luật Việt Nam với các chủ đề thiết thực, phù hợp trong bối cảnh đại dịch Covid-19.

Nhạc sĩ Đỗ Hồng Quân giữ chức Chủ tịch Liên hiệp các Hội Văn học Nghệ thuật Việt Nam

Nhạc sĩ Đỗ Hồng Quân giữ chức Chủ tịch Liên hiệp các Hội Văn học Nghệ thuật Việt Nam
Sáng 22/9, hội nghị công bố Quyết định của Ban Bí thư Trung ương Đảng về việc chỉ định Bí thư Đảng đoàn và bầu chức danh Chủ tịch Liên hiệp các Hội văn học Nghệ thuật Việt Nam nhiệm kỳ 2020-2025 đã được tổ chức. Đồng chí Nguyễn Trọng Nghĩa, Bí thư Trung ương Đảng, Trưởng Ban Tuyên giáo Trung ương dự hội nghị.

Người theo đạo Mẫu bức xúc khi di sản bị phỉ báng, xúc phạm

Người theo đạo Mẫu bức xúc khi di sản bị phỉ báng, xúc phạm
Những hành động phỉ báng, xúc phạm di sản Tín ngưỡng thờ Mẫu xuất hiện trên một tài khoản Youtuber có tên “Thầy Long 0984...” trong những ngày qua khiến cộng đồng những người theo Đạo Mẫu thực sự bức xúc. Nhiều ý kiến gay gắt lên án và đề nghị các cơ quan chức năng cần sớm vào cuộc, có biện pháp xử lý nghiêm hành vi xúc phạm di sản tín ngưỡng, tránh tạo tiền lệ cho các hành động sai trái có thể tiếp diễn sau này.
Xem thêm
Hộ chiếu vắc-xin sẽ mang đến những cơ hội gì cho Phú Quốc?

Hộ chiếu vắc-xin sẽ mang đến những cơ hội gì cho Phú Quốc?

Được coi là “phao cứu sinh” cho nhiều điểm đến du lịch trên thế giới, liệu hộ chiếu vắc-xin có phải là “tấm thẻ bài” đưa Phú Quốc nói riêng và du lịch Việt Nam nói chung tìm được hướng đi tươi sáng trong bối cảnh đại dịch vẫn diễn biến phức tạp?
Một ngày vào vai “nhà động vật học” giữa “thiên đường hoang dã” Vinpearl Safari

Một ngày vào vai “nhà động vật học” giữa “thiên đường hoang dã” Vinpearl Safari

Một ngày lạc bước tại Vinpearl Safari Phú Quốc, du khách có thể sẽ quên đi mọi bộn bề, để hòa mình vào thiên nhiên, làm bạn với những chú hà mã hiền hòa, cười hết cỡ với những anh bạn vượn cáo đuôi khoang láu cá hay băng qua những đồng cỏ savan hoang vu để ngắm nhìn cuộc sống của sư tử, tê giác châu Phi, hươu cao cổ, ngựa vằn...
Cộng đồng mạng “sốt xình xịch” với trào lưu #Missyou, bao giờ mới được vi vu đây?

Cộng đồng mạng “sốt xình xịch” với trào lưu #Missyou, bao giờ mới được vi vu đây?

Sau mấy tháng trời bị “kìm chân”, khát khao vi vu khắp dải đất chữ S của cộng đồng mạng đã tạo thành trào lưu #Miss you đang “sốt rần rần” trên mạng xã hội, với hình ảnh các điểm du lịch đẹp lịm tim ngay trong mùa dịch.
Tuyển Việt Nam sẽ rớt khỏi Top 100 thế giới nếu thua Oman

Tuyển Việt Nam sẽ rớt khỏi Top 100 thế giới nếu thua Oman

Tuyển Việt Nam có thể tuột khỏi Top 100 trên bảng xếp hạng FIFA nếu tiếp tục thua tuyển Oman ở lượt trận thứ 4 vòng loại World Cup 2022 khu vực Châu Á.
Lý do nào khiến Ánh Viên muốn từ giã bơi lội đỉnh cao?

Lý do nào khiến Ánh Viên muốn từ giã bơi lội đỉnh cao?

Kình ngư Nguyễn Thị Ánh Viên đã gửi đơn bày tỏ mong muốn chia tay đội tuyển bơi Việt Nam và từ giã sự nghiệp thi đấu bơi lội đỉnh cao.
Huấn luyện viên Park Hang-seo lý giải về 3 bàn thua trước tuyển Trung Quốc

Huấn luyện viên Park Hang-seo lý giải về 3 bàn thua trước tuyển Trung Quốc

Huấn luyện viên Park Hang-seo cảm thấy tiếc nuối khi đội tuyển Việt Nam thua sát nút 2-3 trước tuyển Trung Quốc. Ông thừa nhận việc thay hậu vệ vội vàng đã khiến đội nhà thua cuộc.
Dòng sông tuổi thơ

Dòng sông tuổi thơ

Trong cuộc đời mỗi con người, ai cũng phải trải qua những buồn vui, sóng gió đẩy đưa... Sông quê hương vẫn nằm đó, lắng nghe tiếng đổi thay của mỗi tuổi thơ, dịu dàng và thân thuộc.
Bà nội

Bà nội

Buổi chiều, bố đi làm về. Vào bàn ăn, vừa mở lồng bàn, bố đã reo: Trời! Bà cho cả nhà ăn những gì mà trông đã thấy ngon thế này. Nghe tiếng bố, Hiệp và Khuê, đứa mười lăm, đứa mười hai đang ở ngoài phòng học liền chạy vào. Trên bàn ăn, như có phép lạ, hiện lên sáu đĩa bánh trôi, sáu bát bánh chay, tất cả đều trắng phau.
Cô nàng i ngắn

Cô nàng i ngắn

Chuyến đi cao nguyên đá Đồng Văn của tôi lần ấy hoàn toàn ngẫu hứng. Nó được hình thành khi tôi ghé thăm anh bạn thân đang công tác tại Báo Biên Phòng.
Thanh Sơn, Khả Ngân: "Kết phim 11 tháng 5 ngày sẽ làm thỏa mãn khán giả"

Thanh Sơn, Khả Ngân: "Kết phim 11 tháng 5 ngày sẽ làm thỏa mãn khán giả"

Thanh Sơn, Khả Ngân đã có những tiết lộ thú vị về cái kết của phim "11 tháng 5 ngày".
Thủy Tiên - Công Vinh sao kê từ thiện hơn 177 tỉ đồng với 18.000 tờ A4

Thủy Tiên - Công Vinh sao kê từ thiện hơn 177 tỉ đồng với 18.000 tờ A4

Chiều 17.9, ca sĩ Thủy Tiên và Công Vinh có mặt tại ngân hàng để tiến hành sao kê số tiền kêu gọi ủng hộ miền Trung. Nữ ca sĩ tiết lộ sao kê dài 18.000 tờ A4 và con số cuối trong tài khoản là hơn 177 tỉ đồng.
Con gái ca sĩ Phi Nhung tiết lộ tình trạng sức khỏe của mẹ

Con gái ca sĩ Phi Nhung tiết lộ tình trạng sức khỏe của mẹ

Ca sĩ Phi Nhung bị nhiễm Covid-19 và được điều trị tại Bệnh viện Chợ Rẫy, TP.HCM.
Phiên bản di động