Thực trạng, xu hướng và giải pháp thích ứng với già hóa dân số ở Việt Nam

Hội thảo về già hóa dân số thu hút đông đảo các chuyên gia, nhà khoa học, nhà hoạch định chính sách, nhà quản lý và cán bộ, hội viên NCT

Sự kiện diễn ra trong Tháng hành động vì NCT, quy tụ đông đảo các nhà hoạch định chính sách, chuyên gia, đại diện các bộ, ngành, tổ chức quốc tế, Hội NCT các tỉnh/thành phố cùng chung mối quan tâm về một xã hội thích ứng, nhân văn và bền vững trong bối cảnh dân số đang già hóa nhanh chóng.

Phát biểu khai mạc, TS. Phan Văn Hùng, Phó Chủ tịch Trung ương Hội NCT Việt Nam, nhấn mạnh: Già hóa dân số là xu thế tất yếu của phát triển - một “thành tựu của nhân loại” song cũng là thách thức lớn đối với các quốc gia. Tại Việt Nam, quá trình này diễn ra nhanh gấp đôi so với nhiều nước phát triển: Chỉ trong vòng 20–25 năm, nước ta đã bước từ “già hóa” sang “dân số già”. Dự báo đến năm 2036, NCT sẽ chiếm gần 25% dân số. “Nếu không chuẩn bị sớm và có chiến lược toàn diện, chúng ta sẽ bỏ lỡ cơ hội để biến thách thức thành động lực phát triển,” ông Hùng nói.

Phó Chủ tịch Phan Văn Hùng phát biểu khai mạc Hội thảo

Theo ông, ứng phó với già hóa không phải là “chống lại” tuổi già, mà là khai mở tiềm năng của một xã hội trường thọ. NCT là “nguồn vốn con người quý giá”, là kho tàng tri thức, đạo đức và kinh nghiệm sống - một phần bản sắc văn hóa dân tộc.

Thực tế cho thấy, công tác NCT những năm qua đã có nhiều bước tiến rõ rệt. Từ nhận thức “già hóa là gánh nặng” đã chuyển thành “già hóa là cơ hội phát triển”. Hệ thống chính sách ngày càng hoàn thiện: Nghị quyết 72-NQ/TW của Bộ Chính trị, Chiến lược Quốc gia về NCT đến năm 2035, tầm nhìn đến năm 2045; Quyết định 379 của Thủ tướng Chính phủ phê duyệt Đề án NCT tham gia đẩy mạnh chuyển đổi số, chuyển đổi xanh, khởi nghiệp và tạo việc làm... đều mở ra khung pháp lý quan trọng để phát huy vai trò của NCT trong thời đại mới.

Ông Matt Jackson phát biểu khai mạc Hội thảo

Cùng với đó, mạng lưới chăm sóc sức khỏe cho NCT không ngừng được mở rộng; phong trào “Tuổi cao – Gương sáng” lan tỏa khắp nơi; hơn 10.000 CLB Liên thế hệ tự giúp nhau trở thành mô hình cộng đồng hiệu quả, vừa chăm lo tinh thần, vừa giúp NCT tăng thu nhập, hỗ trợ nhau trong cuộc sống. Tuy nhiên, Phó Chủ tịch Hội cũng chỉ rõ: Tỷ lệ NCT chưa có lương hưu vẫn cao, nhân lực lão khoa còn thiếu, và nhiều NCT đang phải đối mặt với cô đơn, trầm cảm, thiếu dịch vụ chăm sóc dài hạn. “Tuổi thọ bình quân tăng, nhưng số năm sống khỏe mạnh còn thấp, đây là vấn đề chúng ta phải nhìn thẳng”, ông Hùng nhấn mạnh.

Từ góc nhìn quốc tế, ông Matt Jackson, Trưởng đại diện UNFPA tại Việt Nam, đánh giá cao cam kết chính trị mạnh mẽ của Việt Nam trong thực hiện các chính sách về NCT. Ông khẳng định: “Cách một xã hội đối xử với NCT chính là thước đo rõ ràng nhất của giá trị mà xã hội đó theo đuổi”.

Ông Đinh Minh Thử, Chủ tịch Hội NCT tỉnh Quảng Trị phát biểu

Ông Matt Jackson chia sẻ 4 thông điệp chiến lược từ kinh nghiệm toàn cầu: Một là, thay đổi cách nhìn, từ thách thức sang cơ hội. NCT có thể là cố vấn, tình nguyện viên, người truyền nghề, và là động lực hình thành “nền kinh tế bạc” sôi động. Hai là, nhận thức tính cấp bách của già hóa dân số, bởi “cửa sổ dân số vàng” của Việt Nam đang dần khép lại. Ba là, tiếp cận toàn diện dựa trên quyền con người - chuyển từ chữa bệnh sang chăm sóc tích hợp, cải cách hệ thống an sinh xã hội bền vững. Bốn là, trách nhiệm toàn xã hội - từ Nhà nước, doanh nghiệp đến cộng đồng và bản thân NCT.

“Già hóa không chỉ là vấn đề của Hội NCT hay Bộ Y tế. Đó là câu chuyện của cả xã hội”, ông Matt Jackson nhấn mạnh, đồng thời khẳng định UNFPA sẽ tiếp tục đồng hành cùng Việt Nam trong hành trình xây dựng xã hội thân thiện với mọi lứa tuổi.

Bà Nguyễn Thị Kim Thanh, Tổng Giám đốc Công ty CP Quốc tế Nhân Ái phát biểu

Không khí hội thảo trở nên sôi nổi khi các đại biểu chia sẻ nhiều góc nhìn thực tế.

Đại diện Bộ Tư pháp, bà Ngô Quỳnh Hoa, cho rằng NCT cần được xem là đối tượng đặc thù trong quá trình xây dựng và thực thi chính sách. Bà nhấn mạnh vai trò của công tác phổ biến, giáo dục pháp luật cho NCT, đặc biệt là ở vùng sâu, vùng xa. “Nhiều hòa giải viên cơ sở là NCT - những người đang giữ nhịp hòa khí cộng đồng. Nhưng công việc này chưa có chế độ thù lao tương xứng, cần được Nhà nước quan tâm hỗ trợ”.

Đến từ Tổ chức Hỗ trợ NCT Quốc tế (HAI) tại Việt Nam, bà Trần Bích Thủy lại nhìn nhận từ khía cạnh khác: Tình trạng phân biệt tuổi tác vẫn âm thầm tồn tại trong tuyển dụng và đời sống xã hội. “Chúng ta cần thay đổi tư duy - tuổi tác không phải là rào cản, mà là giá trị tích lũy. Chống phân biệt tuổi tác chính là chìa khóa để phát huy tiềm năng của NCT”, bà nói và đề xuất đưa nội dung này vào Chương trình hành động quốc gia về già hóa dân số.

Các đại biểu tham dự Hội thảo

Từ thực tiễn địa phương, ông Đinh Minh Thử, Chủ tịch Hội NCT tỉnh Quảng Trị, chỉ rõ áp lực của già hóa dân số đối với hệ thống an sinh. Ông cho rằng cần tăng cường truyền thông, nâng cao nhận thức của cán bộ cơ sở, đồng thời xây dựng hệ thống an sinh xã hội đa tầng, bảo đảm mọi NCT đều có cơ hội tiếp cận dịch vụ y tế, chăm sóc và hỗ trợ xã hội bền vững.

Ông Phạm Huy Giáp, Phó Chủ tịch Hội NCT TP Hà Nội, chia sẻ kinh nghiệm thực tế: “Nhiều NCT vẫn muốn và có thể làm việc. Nếu có cơ chế phù hợp, họ không chỉ tiếp tục cống hiến mà còn góp phần giảm gánh nặng an sinh”. Ông đề nghị khuyến khích doanh nghiệp tuyển dụng NCT theo năng lực, nhất là trong các lĩnh vực dịch vụ, giáo dục, tư vấn.

Các ý kiến tham luận tại Hội thảo đều gặp nhau ở quan điểm chung: Già hóa dân số không phải là gánh nặng, mà là kết quả của tiến bộ và là cơ hội phát triển mới. Việt Nam cần tận dụng “lợi tức tuổi thọ” để kiến tạo một xã hội bao trùm, nơi mọi người - dù ở lứa tuổi nào - đều được sống khỏe mạnh, có phẩm giá và được cống hiến cho cộng đồng.

Hội thảo kết thúc trong tinh thần hợp tác và đồng thuận cao, mở ra hướng đi rõ ràng cho chiến lược “Hướng tới một xã hội bình đẳng cho mọi lứa tuổi” - nơi tuổi tác không làm giảm giá trị của con người, mà chỉ làm tăng chiều sâu của cống hiến.

Video - Bà Trần Bích Thủy, Giám đốc Quốc gia Tổ chức Hỗ trợ NCT Quốc tế (HAI) tại Việt Nam phát biểu