Tăng cường chăm sóc sa sút trí tuệ trong bối cảnh già hóa dân số

PGS.TS Nguyễn Trung Anh, Giám đốc Bệnh viện phát biểu tại Hội thảo

Khoảng trống giữa nhận thức và thực tế

PGS.TS Nguyễn Trung Anh, Giám đốc Bệnh viện Lão khoa Trung ương cho biết, trong tiến trình già hóa dân số diễn ra nhanh chóng, sa sút trí tuệ đang trở thành thách thức âm thầm nhưng dai dẳng. Đây không chỉ là câu chuyện y học, mà còn là câu chuyện của mỗi gia đình, mỗi cộng đồng khi đối diện với sự phai nhạt ký ức của người thân. Khi trí nhớ mờ dần, điều còn lại không chỉ là bệnh lý, mà là cách xã hội lựa chọn đồng hành.

Theo PGS.TS Nguyễn Trung Anh, chăm sóc người sa sút trí tuệ chịu tác động của nhiều yếu tố: y tế, xã hội và gia đình. Thiếu sự hỗ trợ đồng bộ, việc chăm sóc dễ rơi vào tình trạng tự phát, manh mún; người bệnh không được đáp ứng đầy đủ nhu cầu, trong khi người chăm sóc phải gánh áp lực kéo dài.

Khoảng cách giữa nhận thức và thực tế vẫn còn lớn. Nhiều gia đình coi suy giảm trí nhớ là biểu hiện tất yếu của tuổi già, dẫn đến chậm trễ thăm khám, can thiệp. Khi phát hiện, bệnh thường đã ở giai đoạn tiến triển, khả năng phục hồi hạn chế, chi phí chăm sóc tăng cao. Sa sút trí tuệ, đặc biệt là Alzheimer, có tiến trình kéo dài. Những dấu hiệu ban đầu rất dễ bị bỏ qua: quên cuộc hẹn, lặp lại câu chuyện, nhầm lẫn trong sinh hoạt. Chính những biểu hiện tưởng chừng đơn giản ấy lại là tín hiệu sớm nếu được nhận diện kịp thời.

Tri ân các chuyên gia quốc tế có nhiều đóng góp cho Trung tâm Nghiên cứu Trí nhớ và Sa sút trí tuệ

Một nội dung được nhấn mạnh tại Hội thảo là tầm quan trọng của phát hiện sớm. Trước đây, chẩn đoán chủ yếu dựa vào biểu hiện lâm sàng, thường rõ khi bệnh đã tiến triển. Hiện nay, với sự phát triển của khoa học, nhiều phương pháp mới đang được nghiên cứu, trong đó có sử dụng dấu ấn sinh học trong máu. Phương pháp này ít xâm lấn, dễ triển khai, có khả năng phát hiện bệnh rất sớm, thậm chí trước 10–15 năm khi triệu chứng xuất hiện. Đây là cơ hội để can thiệp kịp thời, làm chậm tiến triển bệnh và duy trì khả năng tự lập lâu hơn.

Dù chưa có phương pháp điều trị đặc hiệu, phát hiện sớm vẫn mang ý nghĩa thiết thực. Người bệnh có thể được hướng dẫn thay đổi lối sống, kết hợp các biện pháp không dùng thuốc; gia đình có thời gian chuẩn bị, thích nghi, giảm cú sốc khi bệnh bước vào giai đoạn nặng. Một thực tế hiện hữu là gánh nặng của người chăm sóc. Sa sút trí tuệ đòi hỏi theo dõi liên tục trong nhiều năm. Người chăm sóc không chỉ hỗ trợ sinh hoạt hằng ngày, mà còn phải đối diện với những thay đổi về hành vi, cảm xúc của người bệnh.

Áp lực tích tụ theo thời gian dễ dẫn đến kiệt sức cả về thể chất lẫn tinh thần. Tuy nhiên, phần lớn người chăm sóc chưa được trang bị đầy đủ kiến thức, kỹ năng cần thiết, khiến quá trình chăm sóc thêm nặng nề, ảnh hưởng đến chất lượng sống của cả hai phía. Các nghiên cứu tại Hội thảo cho thấy, khi người chăm sóc được hướng dẫn và hỗ trợ đúng cách, gánh nặng giảm đáng kể, hiệu quả chăm sóc được cải thiện rõ rệt. Đây là cơ sở để đề xuất phát triển các chương trình đào tạo, tư vấn, hỗ trợ tâm lý cho nhóm đối tượng này.

TS. Nguyễn Ngô Quang, Cục trưởng Cục Khoa học Công nghệ (Bộ Y tế) phát biểu tại Hội thảo về chăm sóc sa sút trí tuệ

Từ bệnh viện ra cộng đồng

Định hướng hiện nay là mở rộng chăm sóc ra cộng đồng. Thực tiễn cho thấy, mô hình chăm sóc tại nhà, tại địa phương không chỉ giảm tải cho bệnh viện, mà còn giúp người bệnh duy trì môi trường sống quen thuộc, yếu tố quan trọng với sức khỏe tinh thần. Khi có sự tham gia của các tổ chức như: Hội Người cao tuổi, Hội Phụ nữ hay các CLB Liên thế hệ tự giúp nhau, mạng lưới hỗ trợ trở nên gần gũi, linh hoạt hơn. Những mô hình này giúp kết nối nguồn lực tại chỗ, tạo sự đồng hành thường xuyên, thay vì chỉ can thiệp khi bệnh đã nặng.

Tuy nhiên, để phát huy hiệu quả, cần đầu tư bài bản và phối hợp chặt chẽ giữa các ngành. Chăm sóc sa sút trí tuệ không thể là nhiệm vụ riêng của y tế, mà cần sự tham gia của hệ thống an sinh xã hội và chính quyền địa phương.

Hơn một thập kỷ qua, Bệnh viện Lão khoa Trung ương đã từng bước xây dựng nền tảng cho nghiên cứu và chăm sóc sa sút trí tuệ tại Việt Nam. Bên cạnh điều trị, bệnh viện đẩy mạnh hợp tác quốc tế, triển khai nghiên cứu chuyên sâu, đào tạo nhân lực. Việc thành lập Trung tâm Nghiên cứu Trí nhớ, Sa sút trí tuệ năm 2023 đánh dấu bước chuyển từ tiếp cận đơn lẻ sang toàn diện, kết nối nghiên cứu với thực hành, hướng tới hệ sinh thái chăm sóc lấy người bệnh và gia đình làm trung tâm.

Các chuyên gia chia sẻ tại hội thảo.

Song song, việc đào tạo đội ngũ nghiên cứu trẻ cũng được chú trọng nhằm xây dựng nền tảng khoa học bền vững. Khi hiểu biết về bệnh được nâng cao, giải pháp sẽ sát thực tiễn hơn, phù hợp với điều kiện văn hóa – xã hội trong nước. Trong bối cảnh già hóa dân số, câu hỏi không còn là “có bao nhiêu người mắc bệnh”, mà là “chúng ta sẽ chăm sóc họ như thế nào”. Câu trả lời nằm ở sự kết hợp nhiều yếu tố: Phát hiện sớm, hỗ trợ người chăm sóc, phát triển dịch vụ cộng đồng, nâng cao nhận thức xã hội. Bên cạnh đó, việc kiểm soát các yếu tố nguy cơ như hút thuốc, lạm dụng rượu bia, ít vận động, bệnh lý nền cũng cần được quan tâm. Đây là những yếu tố có thể tác động trực tiếp đến tiến triển bệnh và có thể thay đổi nếu chủ động từ sớm.

Sa sút trí tuệ không phải hệ quả tất yếu của tuổi già, mà là bệnh lý có thể can thiệp nếu được phát hiện đúng lúc, chăm sóc đúng cách. Nhưng trên hết, đó là phép thử đối với sự chuẩn bị của xã hội cho một tương lai rất gần. Khi một người dần quên đi thế giới xung quanh, điều họ cần không chỉ là điều trị, mà là sự đồng hành. Cách xã hội đối xử với những ký ức đang phai nhạt chính là thước đo của sự văn minh và nhân ái.